ақын Қасымхан Бегмановтың «Құланиек, құба таң» атты таңдамалы жыр жинағы туралы ой
Адамзат дамуын, адам баласының сан ғасырлық тарихын көркемөнерсіз, оның ішінде өлең өнерінсіз көзге елестету қиын. Ал бұл жайт қазақ топырағына келгенде тіпті тұтасып, қазақ – өлең, өлең – қазақ болып кететіні де анық. Осы тұтастықты қазақ елінің даму ағысында қарап, уақыт шіркіннің бір сәт те кідірместен, тоқтаусыз алға ұмтылатыны, адамзаттың сол ұлы ағын көшке ілесе беретіні әманда бұлжымас диалектикалық заңдылық десек, қазақ елі де, қазақ өлеңі де асқақтай түседі.
Осынау күрделі үдерістегі адам болмысын саралайтын, оның сол көштегі қым-қуыт қарекет-тірлігін таразылап пайымдайтын көркем әдебиет пен өнердің адам-мезгіл симбиозындағы бағдар ашар шамшырақ (маяк) рөлі ересен десек – артық айтқандық бола қоймас. Иә, өмір заңына айналған аксиомалық шындықтың бірі – осы. Бастауын әлмисақтан, ықылым көне замандар тереңінен алатын осы бір сөз өнерінің аса маңызды рөлін түсінбеу, шындықты өз мәнінде ұғынбау, пендешілік тоқмейіл тоятта оны елемеу немесе мансұқ ету – кез келген ұлт, не қоғам өмірін оңдырмас қасірет пен қатерге апарып ұрындыратынын баба тарих сан мәрте дәлелдеумен келе жатыр. Міне, сондықтан көркем әдебиет, оның ішінде өлең өнері туралы ой бөлісу, пікір алмасу қажеттігі күн тәртібіне қойылады.
Көптеген халықта кездесе бермейтін біздегі ауыз әдебиеті үлгілерінің ұлттық мақтанышымыз болып отырғаны да ақиқат, мәдениетіміз бен әдебиетіміздің қайнар бастауы да сол мол мұра екендігі анық. Сонау ерте замандардан бастау алып, жыраулық поэзиямен арнасын кеңейте Абай заманына жеткен қазақ өлеңі біздің дәуірімізге кемелдене, толыға, көркемдіктің небір нақышын төге жетті. Қазақ өлеңі сан ғасырды баса, сан биіктен өтсе де әу бастағы ұлттық белгі, өрнек ерекшеліктерін жоғалтпай, керісінше өзіндік ажары мен бояуын, болмысы мен бітімін аша түсті.
Платон ақындық жайында: «Ақындық құдайдан келген дарын. Ақындар құдай еркін бізге жеткізушілер. Құдай осыны білдіру үшін ақын аузына өте әдемі әндер салады, сөздер айтқызады» деген болатын. Біздің бұлайша әңгіме ауқымын кеңірек етіп отырған себебіміз – сол қазақ өнерінің қазіргі жалғасуында өзіндік өрнекке ие, көркем ойдың поэзиядағы кемелденуіне мысал бола аларлық құндылықтарды өмірге әкелген ақынның бір жинағына қатысты ой, пікір білдіру мақсатынан туған еді.
Қазақтың көрнекті ақыны Қасымхан Бегмановтың «Құланиек, құба таң» атты жинағына өлеңдер мен поэтикалық драмалар топтастырылған екен. Қасымхан ақын туралы тек қазақ елі ғана емес, жер-жаһандағы күллі қазақ оқырманы біледі десек асыра айтқандық бола қоймас. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, Қазақстан Жастар одағының және Халықаралық «Алаш» сыйлығының лауреаты атанған ақынның осы жинаққа енген өлеңдеріне дейінгі шығармаларына қатысты талай пкірлер жарық көрді. Ж.Нәжімеденов, Қадыр Мырза-Әлі, Т.Молдағалиев, Қ.Жұмаділов, И.Жақанов, Ө.Нұрғалиев, Д.Исабеков, Ә.Сығай, Т.Медетбеков, С.Ақсұңқарұлы, Е.Раушанов, З.Асабай, М.Қойгелді, А.Ісімақова, Е.Ашықбаев, Ж.Қорғасбек, А.Кемелбаева және т.б. ақын-жазушы мен сыншылардың ойтолғаулары мен пікірлерінде ақын шеберлігін, оның өлеңдерінде өмір шындығының көркем шындыққа айналуындағы ерек өрнектер туралы шынайы көрсетіледі.
Енді Қасымхан ақынның «Құланиек, құба таң» атты жинағына енген шығармаларға келер болсақ, мұндағы өлеңдер мен поэтикалық драмалар бітімі бөлектеу дүниелер. Алайда, бұл – жинақ бұрынғы шығармалардан мүлде бөлек деген сөз емес, керісінше, сол шығармалармен тамырлас, сабақтас. Мұндағы бөлектік пен еректік – ой кеңдігінде, ой көкжиегінде жатыр.
…Із түспеген жаңа соқпақ салғым бар,
Миллиондардың жүрегінде қалғым бар.
Қанша ғасыр таппай келген арманды,
Арыстанның апанынан алғым бар…, – дейді автор кітаптың беташар өлеңінде.
Кітаптың «Құланиек, құба таң» аталуының астарында да үлкен ой, терең тылсым, өмірлік пәлсапа мен мұндалайды. Ол – қазақ ұғымындағы үміт, ертеңгі күннен үміттену, таңның аманшылықпен атқанына шүкіршілік ету, атқан таңды тәңірмен байланыстыру, таң – жаңа күннің басы, адам тіршілігіндегі жаңалық.
Сол сияқты «Таң ату» ұғымы ауыспалы мағынада заман тууы, күні тууы мағынасында да қолданылатыны белгілі. Енді осының негізіне қарасақ, көкжиек ұғымына барамыз, ол – адам баласы өмірінің бағдары – күн көкжиектен шығып, көкжиекке батады, адам өмірі көкжиектермен көмкеріледі. Міне, ақын сол құлан иек құба таңның атқанын күтеді, келер күндерге үмітпен қарайды, таңдарды таңдарға жалғап өткен кезең, өткен дәуірлерге сапар шегеді.
Қасымхан жырларына қатысты оны өткенмен өмір сүреді, оның бүкіл тіршілігінің мазмұны мен мәні өткенде қалғандай деген де ойлар айтылады. Алайда ол бір қарағандағы әсер ғана. Себебі, ақын жырлары өткен дәуір, өткен кезең шындығы мен шиырын қозғай келе, соған қатысты бүгін біз не айта алдық, не істей алдық дегенді қосөрім ой ете ұсынады. Сөйтеді де, өткен кезең мен бүгінгінің арасын жалғайды, өткен кезеңнен тартқан желіні бүгінгімен тоғанақтап, келер күнге бағдар ұстайды.
Ел тарихындағы «Әттеген-ай!» дейтін өкінішке, мұңға толы тұстар ақынның өлең өрмегінде ерекше нақышталады.
Жұдырықтай жүрегіме зарлы
тарихты сыйдырып,
Тұлабойым менен жан дүниемді
қара ошақта күйдіріп.
Мынау асыл топырақ,
Өтпесе де табаннан,
Өтті күні шекемнен,
Бұл өлкеге бөтен бе ем?
Ерте алмай көркем еркемді,
Қимасам да ірге айырған өлкемді.
Жанарымды көзілдірік қалқалап,
Қатепті қара нарға жүк болар,
Сағынышымды арқалап,
Кетем мен!
Қайран да, қайран Бесқала
Мәңгі-бақи сағынумен өтем мен…
«Кешегі бір заманда бұл аймақ қазақ елі құрамында еді, ол кезде біртұтас ел едік. Пәлен де түген» деген көп әңгімеден осы үзіндінің құны мың есе артық екенін көзі қарақты оқырман білері хақ. Ол осы өлеңнің ішкі ойына үңілер болсақ – «Мұны ұмытып кетпеңдер, қазақ атақонысының бір өлкесі бұл. Күндердің күні туғанда, іздейтін де кез келер» деген ой аңғарылады. Сондай-ақ осы иірімнің Қасымхан ақынның бірнеше өлеңіне ортақ екені де анық.
«Қоңыратқа барғанда» деп басталатын өлеңде:
Жылға налып текке өткен,
Ай, Қоңырат, ана жылы кеп кеткен.
Небір түрін көрген қорлау, мазақтың,
Қоңыратынан шыққан ақын қазақтың.
Бүгін маған неге бұлай бөтенсің,
Мен секілді сен де мұңды екенсің… – деп келеді де:
…Құлағыма сарын келді, күйші кім?
Жар басына жалғыз салған үйшігін.
Тарих бүгін түк айтпайды, бірақ та,
«Сенің қалаң» – дейді маған түйсігім… – деп ойды бір түйіп:
…Жұлқылаған заманалар, дауылдар,
Төңірегі толған көркем ауылдар.
Тілі менен ділі бірдей қазақ пен,
Басқа ұлт боп кеткен бүгін бауырлар… – тірек ойға табан тірейді. Осы шумақтарды бей-жай оқу мүмкін емес, ішкі әлеміңді қопара, бармағыңды тістейсің. Себебі, бұл – біздің елдің жоғалтқаны, нала-мұңы. Бұл – шындық!
Бұл жырлардың арғы түбінде сан ғасырлық арман – ел тәуелсіздігі деген сарын естіледі. Иә, тәуелсіздік, ел азаттығы, оларға қатысты туған жер, атамекен, атажұрт тақырыбы халық ауыз әдебиетінен бастап, қазақ әдебиетінің барлық кезеңдерінде жырланып, көтеріліп келеді. Бұл мәселенің Қасымхан жырларында көрінуі әр қилы, сан сырлы. Бұл мәселе кейде табиғат көріністері, пейзажбен қос қабат өрілсе, кейде жыл мезгілдерімен байланыса, кейде көңіл күй лирикасымен, сағыныш сезімімен және т.с.с. тұтаса көрінеді. Кейде анық көрінсе, кейде мәтіндегі ой астарында жатады.
Қазақ елінің дамуында ұлт тіршілігі мен өсуіндегі ең ділгір, ең дертті, аса маңызды жайттар, ел өміріндегі аса маңызды оқиғалар, халық тіршілігіндегі көкейтестілік қазақ өлең-жырларында, толғауларында негізінен туған жер, атамекен тақырыбымен тұстастырыла берілді, ажырамас бірлікте өлең боп өріледі. Бұл бүкіл тарихын бабадан атаға, атадан балаға шежіре қылып жеткізген, бар өмірін, тыныс-тіршілігін өлең-жырмен әдіптеген қазақ елі үшін заңды құбылыс екені анық. Бұл заңдылық Қасымханға да тән. Жинақтағы өлеңдер оның ел мұңын, ел қасіретін өз мұңы, өз тағдырымен тамырластырғанын көрсетеді. Міне, осы тұстан оның азаматтық ұстанымының бір қыры аңғарылады.
Ақынның жинақтағы көңіл-күй лирикасының өзінде ынтықтық, іңкәрлік сезімдердің өзі салмақты ойға айналып, тек сезімнің жетегінде кетпей, жанға дауа, жүрекке ем іздейді, бұл тек өз басының ғана емес, елдің ем, дауасын іздейді және ол қорытпа кеңдік пен тереңдік арнасында тоғысып, көкжиекте бой көрсетеді.
Қасымхан ақын жинағындағы ерекшеліктің бірі – бүкіл елдің, қалың бұқараның нала-мұңын, әлеуметтік жүгін өзі арқалауға тырысуы. Осы жолда ол күйзеледі, қамығады, жаны өртенеді, тығырықтан шығар жол іздейді, ел мен ұлт тағдырына, оның болашақ тағдырына алаңдайды. Осы бір азапты жол – ақындықты өзі таңдағасын жан-жүрек ерекше бұлқынады, замана сырын ашпаққа ұмтылады.
…Базары жастық шақтың тарқамаған,
Әлсізге ақ үмітін арта ма адам?
Қазағым, мендей ұлың көп пе сенің,
Қайыспай қасіретіңді арқалаған… – деп ой түйген ақын көкжиегіндегі кеңістіктер бұл жинақтағы көп туындыларда Хантағы – Ана – Ауыл – тоғысында көрініп, Ескі жұрт, Ескі үй, Ескі көше сияқты ойқазық жасай, түс пен өң, пәни мен бақи арасын қамти мына шеті Алтай, Тарбағатай, келесі шеті Еділ, Жайық, мына беті Жиделі Байсын, Бесқала, Қоңыратты бауырына қыса бүкіл қазақ елі даласына ұласады.
Осы тұста ақын шығармашылығына қатысты ғұлама тамыршыдай дөп баса пікір білдірген Қадыр Мырза-Әлі ағаның «…Ол нені болса да, жаны өртеніп, егіліп, төгіліп жазады, ең соңғы тамшысына дейін сарқып, таусылып жазады» дегенін қайталағың келіп тұрады. Иә, қайталамасқа шараң да жоқ, өйткені одан артық не айтарсың. Қасымхан ақынның шеберлік жолындағы ізденістеріне бағыт сілтер бұл пікірдің сарас екені даусыз.
Жинаққа ақынның өлең, толғауларымен қатар «Алашорда аманаты» поэмасы, «Шерлі Түркістан» дастаны, «Мұстафа Шоқай» тарихи-поэтикалық драмасы, «Ер Төстік» поэтикалық драмасы енген. Бұл шығармалар туралы толық талдай пікір айту келер күндер міндеті болмақ. Өйткені біздің мақсатымыз – бұл шығармалардың барлығын талдап, ой қорыту емес, жалпы жинақтың қазақ поэзиясындағы орны туралы ой қозғау. Мұны бір мақаланың көлемінде жүзеге асыру мүмкін емес, өйткені бұл – үлкен зерттеулердің үлесі екені шүбәсіз. Бір сөзбен түйіндей айтсақ, бұл шығармалардың қай-қайсысы да – үлкен жүк көтеріп тұрған, мазмұн мен түр сай келіп, көркемдік нақышы ақын шығармашылық даралығынан хабар берер дүниелер.
Осы тұста қазақтың белгілі ақыны Т.Медетбектің: «Қасымхан ақын жүрген жолдары мен барған аймақтарының бәрінен, ең алдымен, рухты тұлғалар мен рухты нышандар іздейді. Оларды іздейді де табады. Табады да көкірегі қарс айырылып, аһ ұрады, өңешін өрт жалап өкінеді, кеудесі көріктей керіліп күрсінеді» дегені ойға оралады. Жалпы жинаққа енген өлеңдер мен дастан және поэтикалық драмалар бұл пікірді толық айғақтары анық. Дәл берілген әділ пікір болғасын бұған біз де қосыламыз.
Бұл тұста да ақын ұстанымына тәнті боласың. Қай ел, қай ұлт болмасын рухтан айырылса тағдырдың тәлкегіне ұшырары анық емес пе, олай болса, осы бір көкейтестілікті өлең өріміне түсірген Қасымхан Бегмановқа қалай риза болмассың?!
Жинаққа енген «Алашорда аманаты» поэмасы, «Шерлі Түркістан» дастаны, «Мұстафа Шоқай» тарихи-поэтикалық драмасы, «Ер Төстік» поэтикалық драмасы тарихты тірілтуге, рухты оятуға арналған шығармалар. Біздің шамамызша, бұлар ақынның сан жылдар толғанысының жемісі іспеттес. Өйткені осы жинақтағы кей өлеңдер ақынның көлемді туындыларға барар жолындағы басқыш сияқты көрінеді. Ақынның:
Сағыныш болып тербеген мені ұлы мұң,
Еске сап Іле анамның өрген бұрымын.
Қанды қырғыннан баяғы аман
кеткеннің бірімін,
Жолбарыс баба рухы болып ояндым,
Мен тірімін… – деген шумағы да біраз жайтты аңғартқандай. Ақын халықтың арман-мақсатымен, сырымен, мұңымен тұтасады да кетеді.
Түрме де көрген, айдалып кеткен,
Көкіректерін қайғы алып кеткен.
Аяулы абыз, ғұламаларым,
Мұңдастарыма айналып кеткен… – деп ой түйеді. Осы ойлар жалғаса, бірін екіншісі толықтыра келе бір арнаға құяды. Біздің жоғарыда ақын ізденісіне, ақын дайындығына қатысты айтып отырғанымыз да осы.
«Мұстафа Шоқай» атты бір бөлімді, жеті көріністі тарихи-поэтикалық драмадағы оқиға желісі көбіне-көп Мұстафа мен Мария арасындағы әңгіме түрінде беріледі де, хазірет, Иванов, Керенский, Мыңбаев және т.б. кейіпкерлер арқылы дамытыла келіп, ұлт ардағының бейнесі ашылады. Шығарма – Алаш арысы Мұстафа Шоқайдың азаматтығын, ұлтжандылығын, елжандылығын шынайы көрсетіп, оның бейнесін көркемдік көкжиегіне көтере алған туынды. Ақын ерлігі деп отырғанымыздың өзі осы емес пе?!
Ақынның «Этнографиялық әңгіме» атты шығармасы туралы пікір білдірген А.Кемелбаева: «…кітаптың алғашқы тарауы анық сездіреді, айтулы ақын Қасымхан Бегманов жоғалған сегіз ағасын іздеген Ер Төстікпен тең екен! Ер төстік феномені рух іздеу, абадандықты аңсау…» дей келіп, «Шашты» атты эпикалық әңгімесі туралы: «…Мұстафа Шоқайды іздеген, оның рухын жаңғыртқан Қасымхан ақын ғой. Дүниені жарық қылып тұратын іс істеу екінің бірінің маңдайына жазылмаған…» деп ой түйеді. Біз де осы пікірді қуаттай отырып, тағы да ақын дайындығы, ізденісі, сол жолдағы азабы, мехнаты деген жоғарыдағы пікірімізге бұл да дәйек бола алады демекпіз.
Бір актілі, үш көріністі «Ер Төстік» поэтикалық драмасы қазақ халқының «Ер Төстік» атты ертегісінің желісімен Қуыршақ театрына арнап жазылған. Шығарма балалар ұғымына жеңіл, тартымды. Бұл тұста ақынның қазақтың мол ауыз әдебиеті мұраларын жас ұрпаққа қалай жеткізуге болады дегенге жауап іздегені аңғарылады. Шығарма идеясы – туған жерге, досқа деген адалдық. Поэтикалық драма Қасымхан ақынның шеберлік қырларының мол екендігін аңғартады.
Өмірдің бүкіл азабына, тұрмыстың күллі тозағына мәрттікпен қаймықпай қарсы қарап, «келсең, кел!» мінезімен қасқайып жыр арнайтын ақындар аз десек, бұл жинақ Қасымхан ақынның сол сапта екенін көрсетеді.
Жинақтағы шығармалардың мазмұны бай, қоғамдық және әлеуметтік мәселелерді өткір көтере білген ой-тұжырымдар өмірлік пәлсапа іспеттес, ой тербеп, көңіл толқытар өлеңдер өзіндік ішкі иірімдерімен, нәзік сырларымен бірін екіншісі толықтыра оқырманын баурап алар құдіретке ие. Міне, бұл ақын шеберлігін, оның шығармашылық даралығын көрсетумен қатар, жинақтың қазақ өлеңіне қосылған үлкен олжа екенін де аңғартады.
Қасымхан Бегмановтың «Құланиек, құба таң» атты жыр жинағының көкжиегі кең боларына сенімдіміз және бұл еңбек Қазақстанның «Абай» атындағы мемлекеттік сыйлығына лайық деп білеміз.
Алдажар ӘБІЛОВ,
филология ғылымдарының кандидаты,
Қазақстан Жазушылар және Журналистер одағының мүшесі.
