Атом энергетикасын дамыту Орталық Азия елдерінің энергетикалық саясатының негізгі бағыттарының біріне айналып отыр. Қазақстан өзінің алғашқы атом электр станциясын салу туралы шешім қабылдады, ал көршілес мемлекеттерде, соның ішінде Өзбекстанда да осындай жобалар іске асырылуда немесе дайындық кезеңінде тұр. Бұл – электр энергиясына сұраныстың артуы және парниктік газдар шығарындыларын азайтуға ұмтылыс сияқты объективті қажеттіліктерден туындаған заңды үрдіс.
Алайда атом энергетикасын дамыту тек заманауи энергоблоктарды салумен ғана шектелмейді. Сонымен қатар экологиялық және радиациялық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің тиімді жүйесін қалыптастыру қажет. Әсіресе атом электр станцияларын салу жоспарланып отырған елдермен шекаралас аумақтарда кешенді радиоэкологиялық мониторинг ұйымдастырудың маңызы ерекше.
Неліктен бұл бағытқа ерекше көңіл бөлу қажет?
Қазіргі заманғы атом электр станциялары халықаралық қауіпсіздік талаптарының ең жоғары стандарттарына сәйкес жобаланады. Соған қарамастан халықаралық тәжірибе экологиялық бақылаудың ықтимал апаттардың болу-болмауына тәуелсіз тұрақты түрде жүргізілуі тиіс екенін көрсетеді. Кез келген ірі өнеркәсіптік нысан қоршаған ортаға белгілі бір дәрежеде әсер етеді, ал ауа массалары мен су ағындарының трансшекаралық қозғалысы мемлекеттік шекараларды мойындамайды.
Сондықтан Халықаралық атом энергиясы агенттігі (МАГАТЭ) және басқа да халықаралық ұйымдар мемлекеттерге радиациялық жағдайдағы кез келген өзгерістерді дер кезінде анықтауға мүмкіндік беретін тұрақты мониторинг жүйесін құруды ұсынады.
Қазақстан үшін бұл мәселе ерекше өзекті, өйткені еліміздің оңтүстік өңірлері атом энергетикасы дамытылатын аумақтармен тікелей шектеседі.
Қазіргі радиоэкологиялық зерттеулердің негізгі мақсаты ластануды іздеу емес, жаңа энергетикалық нысандар пайдалануға берілгенге дейін қоршаған ортаның табиғи жағдайын анықтау болып табылады.
Мамандар мұндай көрсеткіштерді «нөлдік» немесе «базалық» радиациялық фон деп атайды. Бұл – кейінгі барлық бақылау нәтижелерін объективті салыстыруға мүмкіндік беретін бастапқы деңгей.
Егер мұндай зерттеулер алдын ала жүргізілмесе, бірнеше жылдан кейін анықталған өзгерістердің жаңа кәсіпорындардың қызметінен болғанын немесе табиғи түрде бұрыннан бар екенін дәл анықтау мүмкін болмайды.
Сондықтан дәл бүгін болашақтағы экологиялық бақылаудың сенімді ғылыми негізін қалыптастыру қажет.
Қазіргі уақытта Қазақстандағы мемлекеттік радиациялық мониторинг жүйесі ел аумағындағы радиациялық жағдайды бақылауды қамтамасыз етеді. Мысалы, біздің институт Батыс Қазақстандағы Қарашығанақ мұнай-газ кен орнында орналасқан ЛИРА нысандарында радиоэкологиялық мониторинг жүргізеді. Ұлттық ядролық орталық бұрынғы Семей ядролық сынақ полигонында осындай зерттеулер жүргізіп келеді. Алайда қолданыстағы бақылау желісі бақылау пункттерінің шектеулі санын ғана қамтиды. Бақыланатын көрсеткіштердің тізімі жеткілікті кең болғанымен, бұл зерттеулер негізінен нақты аумақтардың ішкі мониторингіне бағытталған. Ал шекара маңы аудандарында бақылау пункттерінің тығыздығы ықтимал өзгерістерді егжей-тегжейлі бағалау үшін жеткіліксіз.
Қазіргі жағдайда мұндай мәліметтер жеткіліксіз. Топырақтағы, судағы, түп шөгінділеріндегі, өсімдіктердегі және атмосфералық жауын-шашын құрамындағы табиғи және техногендік радионуклидтердің мөлшерін анықтайтын, сондай-ақ қоршаған ортаның химиялық құрамын зерттейтін жоғары дәлдікті аналитикалық жабдықтарды пайдалана отырып, кешенді зерттеулер жүргізу қажет.
Мұндай тәсіл шекара маңы аумақтарының экологиялық жай-күйі туралы объективті ақпарат алуға және болмашы өзгерістердің өзін уақытылы анықтауға мүмкіндік береді.
Қазіргі радиоэкологияның негізгі қағидаты – орын алған жағдайларға әрекет ету емес, олардың алдын алу. Сондықтан зерттеулер жаңа атом энергетикасы нысандары пайдалануға берілгенге дейін жүргізілуі тиіс. Дәл осы кезеңде кейінгі экологиялық бағалаулардың сенімді негізіне айналатын бастапқы деректер қорын қалыптастыруға болады.
Сонымен қатар мұндай зерттеулердің нәтижелері жаңа бақылау пункттерін ғылыми негізде орналастыруға, бақыланатын көрсеткіштердің тізімін кеңейтуге және мемлекеттік радиациялық мониторинг жүйесінің тиімділігін арттыруға мүмкіндік береді. Бұдан бөлек, деректерді жинаудың заманауи тәсілдерін дамыту қажет. Атап айтқанда, кең аумақтарға жедел экологиялық бағалау жүргізу үшін ұшқышсыз ұшу аппараттарын пайдалану, онлайн режимде ақпарат жинайтын автоматтандырылған станциялар құру және алынған мәліметтерді өңдеу үшін жасанды интеллект технологияларын енгізу маңызды.
Қазақстанда мұндай зерттеулерді жүргізуге қажетті барлық ғылыми әлеует бар. Елде заманауи аналитикалық зертханалармен жабдықталған ғылыми ұйымдар, радиоэкология, радиохимия, ядролық физика және экологиялық мониторинг салаларындағы білікті мамандар жұмыс істейді.
Шекара маңы аумақтарын кешенді зерттеу табиғи радиациялық және геохимиялық жағдай туралы объективті мәліметтер алуға ғана емес, сонымен қатар өңірдегі атом энергетикасының ұзақ мерзімді дамуын ғылыми сүйемелдеудің негізін қалыптастыруға мүмкіндік береді. Мұндай зерттеулер, ең алдымен, Қазақстанның ұлттық мүдделеріне сай келеді, экологиялық қауіпсіздікті арттырады және халықтың бейбіт атомды дамытуға деген сенімін нығайтады.
Жоғарыда атап өткенімдей, атом энергетикасын дамыту заманауи экологиялық сүйемелдеу жүйесінсіз мүмкін емес. Шекара маңы аумақтарының радиоэкологиялық мониторингі – жай ғана формальды рәсім емес, ұлттық қауіпсіздіктің маңызды құрамдас бөлігі.
Бүгін қалыптастырылған базалық деректер алдағы ондаған жылдар бойы экологиялық жағдайды объективті бағалаудың сенімді құралына айналады. Олар ықтимал өзгерістерді дер кезінде анықтауға, ғылыми негізделген басқарушылық шешімдер қабылдауға және халық пен қоршаған ортаны қорғаудың жоғары деңгейін қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.
Сондықтан заманауи радиоэкологиялық мониторинг жүйесін құруды Қазақстанның ғана емес, бүкіл Орталық Азия өңіріндегі атом энергетикасының тұрақты дамуының қажетті құрамдас бөлігі ретінде қарастыру қажет.
