Бұдан бұрынғы әңгімелерде айтып, жазып жүргендей, бапам (атам) – Қожаберген тегін адам емес. Қолының місекері бар шебер, ұста адам еді. Аз ғана уақыттың ішінде шалт қимылдап, қарүйдің киіз туырлығын кесіп-пішіп, тігіп тастайтын. Сексеуілді ен далаға барып өртеп, оны шала жанған кезінде су шашып, сөндіріп, кәдімгі көмір етіп, қаптап үйге алып келетін. Міне осы сексеуілдің көмірін тұтатып, қып-қызыл шоқ қылып, темірді қыздырып балқытып, үйге керекті заттар — қазбай, қос қолдық қырықтық қайшы, пышақ, шәй қайнататын дүмше, әтөшкір, т.б. соғатын. Сонымен бірге аң аулап, қақпан құрып, бала-шағасын асырайтын. Жеті атасының тарихын жік-жігімен көсілте айтқанда, сан ғасырлық оқиғалардан әңгіме шерткенде арқаланып кететін де әдеті бар еді.
Қожаберген атам кәсіп қылған істің тағы бірі — бәйге ат жаратып, аламанға ат қосу еді. Нашар бала болған соң көп нәрсеге мән бере бермейміз ғой, бірақ есімде қалғаны кішкентай кезімізде жаратып жатқан тұлпардың алдынан әйел затының өтуіне қатаң тыйым салынатын біздің үйде. Қыз баласы болсақ та, атқа мінуге қызығатын едік. Бірақ бәйге аттың маңайынан жүруге бізге әсте болмайтын.
Сонау кездері қызылдың қиясы аталып кеткен, қазірде ел жұрт тұрмайтын мекен- Шаңырақ, Ақтам, Қарақыз деген жер атауларын естісек елең ете қаламыз. Себебі, бұл жерлер- біздің кіндік қанымыз тамған туған жеріміз. Бір кездері бұл ауылдарда Малбике руынан бір қауым ел тұрған еді.
Осы өңірде шамамен бір мың тоғыз жүз жетпісінші жылдары «Қожабергеннің Қара аты» деген атпен бір жүйріктің болғанын сол өңір жұрты жақсы біледі.
Көптен бері осы «Қара ат» туралы әңгіме жазбақ ниетте едім. Жақында үйге үлкен әкем Толыбек көкем келді. Кеңес дәуірі тұсында совхоздың қойын бағып, төл басын өсіруден жыл сайын чемпион болған көкем бүгінде зейнеткерлікте. Қазалы ауданына қарасты Сарыбұлақ аулының ақсақалды қариясы. Көкем жасы сексеннің жетеуін алқымдаған ақсақалды қария болса да, әке жолымен ораза, намазын қаза қылмай таза жүруінің арқасында бүгінде тың күйінде.
Мен көкемнен «Қара ат» туралы айтып беруін өтінгенімде көкем әңгімесін бастап та кетті.
-Әкем Қара атты әр жерде қосып жүрді. Бірақ Қара ат онға келмей шапқан жоқ. Бірінші Тағай деген жерде Иманша деген кісі қызын ұзатып той берді. Сол тойдағы бәйгеге Жаңақала совхозының біраз атымен бірге Қаратты да қосты әкем. Ол кезде ат бәйгесі тіке шабыс қой. Он бес шамалы атты жіберді. Төбенің басында тұр едім, Машарап деген кісі:
-Мына бір қара атты әкеп қосып тұр екен, осы Қара аттан қауіп бар. Қожабергеннің аты дейді, ай осы келеді-ау, алдынан,-деді. Содан әкеме бардым, Машарап сөйдеп тұр дедім.
-Тілеуікелгірдің ат танитыны бар ма екен,- деп күлді.
Содан әйда күттік. Бір жарым –екі сағаттың шамасында аттың қарасы көрінді. Мырқының аты мен біздің Қара ат ұстасып келе жатыр екен. Қарақшыға жақындаған кезде Мырқының аты қалып қойды да, Қара ат бәйгеден алдымен келді. Сол күні күн өте ыстық еді. Майдың аяғы, маусымның басы ма, сол шама. Содан Мырқының аты сие алмай кездіріп жүр екен. Біздің әкей айтты:
-Мына атыңды көлеңкеге байлама, анау ыссы құмға байла деп еді, содан ыссы құмға байлап, жаңағы ат топыраққа жатып еді, жатқаннан кейін аты сиіп, оның аты аман қалды. Сол Иманшаның тойында Қараттың алдыңғы бәйгесіне шапқанн атшабар бала інім Нұрлыбек еді. Бас бәйгеге түйе тігіп, әкем сол түйені алып елге қайтқан едік.
Одан кейін Ештай деген кете келін алып ат шаптырып той берді. Әкем сол тойға Қаратты бәйгеге қосуға Нұрлыбекті атына мінгізіп алып кетті. Мен бірақ бара алмай қалдым. Ауылда бие байлап, бие сауып отыр едік. Сол тойға тау жақтан он шақты ат қосушы келген. Кәңгелді Қаралбай-Шалман деген кісі бар еді. Оның аты да бәйгені бермей жүрген ат еді. Солар қосылған. Сонымен ат жарысы басталып, аттарды жиырма бес-отыз шақырым жерге айдап әкетеді. Ат айдаушы герой Әділбек бәйге аттардың соңынан мәтәсиклмен ереді. Сол аттарды қайтарып жіберіп, жарты сағаттай уақыт отырып, артынан бәйге аттарға келсе, ішінде Қара ат жоқ екен.
-Ау, бұл Қара ат қайда кеткен,- деп із кессе жаңғыз аттың кеткен ізі жатыр екен. Содан Әділбек аттың ізіне түсіп, мәтасиклмен әрі-бері қырық-елумен жүреді, онда да аттың қарасы көрінбейді. Болмаған соң елу-алпыспен жүреді, сонда ғана Қара атқа жетеді. Ат сонда жетпіспен бара жатқан екен.
-Әй бала, сенің ізіңнен келетін жақын маңда ат жоқ, аттың бәрі он шақырым артта қалды, атыңның басын тартып, шаба бер, дейді-Әділбек герой.
Содан Қара ат мәреден жалғыз өзі бірінші боп өтіп, келген соң атты біраз уақыт кездіріп жүреді. Бәйгеге қосқан қалған аттың қарасы әзәрге көрінетін түрі жоқ, сонда Қаралбай-Шалман айқайлапты:
— Мына ат жолдан қосылған, я ұрланып қалған,- деп. Сонда атқосшы Әділбек ортаға түсіп, өзінің атты матасиклмен әрең қуып жетіп, басын іркіп шаптырғанын айтып түсіндіреді. Әкем сол тойдың бәйгесіне тігілген бір сиырды қанжығаға байлап ауылға қайтты.
Келер жылы Майтұрба деген жерде өзіміздің ағайынымыз Байғабыл, Сәдуақас, Ұзақбайдың қызын ұзатып, үлкен той беріп, сол тойдағы ат бәйгесіне Қара атты алып барды. Әрі сол жақта Серікбай деген шешемнің өкіл әкесі бар еді, әкем шешем Орынкүлді де алып барды сол тойға. Сол тойда да Қара ат алдымен келді. Осындай шабысты көрген Қара атты он сегіз жасқа дейін бәйгеге қосып жүрді. Сосын өзіміздің әкеміз Иса деген кісі ат шаптырып ас берді. Оған отыз бестей ат қосылды. Бұл да тіке айдау. Қарақшы мен мәре -Борғақ пен Шаңырақты арасы отыз шақырымдай жер. Сол аста алдымен Қазалының аты келді, сол бірдің ізімен Қара ат келді. Үшінші болып Кемпіртөбедегі Кедейдің аты келді.
Біздің шал өзі алдына жіберуді қолайламаған екен, «өзіміздің тойдың алдын алмай-ақ қояйын, бәйгеге таласпайық, бірдің ізі болса болады»,- деп жараттым деді.
Қара атты құнан кезінде бас үйреткен өзім еді. Асау кезінде сулыққа қайтпайтын бұл ат. Бір күні Қалдыбек жылқы айдап келді. Жылқы қораға кірмейді. Мен Қара атпен ізінен қуып жетіп, қайтарып, қалай қашса да, жібермей, қақпайлап қораға қамадым жылқыны. Қораға әкеп қамаған кезде үлкен бапам (Иса) көріп:
-Балам мына аттан айырылма, мынау ат көзіме түсті, шабатын ат екен,-деді. Сонда Қара ат құнан кезінде үлкен әкемнің көзіне түскен еді.
Бұл аттың тұқымы Түркменстаннан он бес-жиырма мыңға сатып алынған Торы арғымақ деген аттың баласынан түсті. Ол да қара ат еді. Ол қара атты шешеміздің өкіл әкесіне берді әкем. Ол атта сол жақта бәйгеден біреу жарым алдын алып жүрген екен.
Қара аттың бір қасиеті- алдындағы үйірдегі жылқына жаз бойы шашау шығармай қарап, ал желтоқсан айы туысымен ауылға үйірін топырлатып айдап келеді, сосын «жылқыңа өзің еге бол» дегендей өзі қораға кісінемей кіріп қала беретін еді. Бұл аттың тұқымы- Торы ат пен Қасқа ат еді. Олар Қара аттай шаппады. Қара ат шамамен он тоғыз- жиырма жасында үйірде жүріп «жамал тартып» өлді,- деп әңгімесін аяқтады Толыбек көкем.
Қымбат МОЛЫБЕКҚЫЗЫ
