Рухани қазына

(Көкілташтан Сырға тартылған білім сүрлеуі)

Бұхараның көне көшелері талай ғасырдың үнін сақтап келеді. Керуен жолдарының дүбірі, ғұламалардың сұхбаты, медресе шәкірттерінің ілім іздеген ізі – бәрі де осы шаһардың тарихи жадында қатталғандай.

Биыл 11 сәуірде Қазақстан Республикасының Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев Өзбекстанға жұмыс сапарымен барып, Өзбекстан Президенті Шавкат Мирзиёевпен бірге көне Бұхараның тарихи-мәдени мұраларымен танысты. Екі ел басшыларының ежелгі шаһардың сәулет ескерткіштері мен тарихи орындарын аралауы тамыры бір, тарихы сабақтас екі елдің рухани жақындығын тағы бір мәрте айшықтаған маңызды сәт болды. Мемлекет басшысының шетелдік сапарлары барысында экономикалық, саяси және стратегиялық келісімдермен қатар, халқымыздың тарихи-рухани мұрасын түгендеуге, бабаларымыздың жүріп өткен жолын жаңғыртуға мән беріп жүргені көңілге ерекше қуаныш ұялатады.

Бұл Қазақстанның бүгінгі экономи­ка­лық мүддесін ілгерілетумен ғана шек­­тел­мей, ұлттың тарихи жадын жаң­­­ғыр­туға мүмкіндік беретін маңыз­ды дип­ло­матиялық алаңға айналып ке­­леді. Өйткені қазақ даласының тарихы қазіргі мемлекеттік шекаралармен ғана шектелмейді. Ұлы дала перзент­терінің ізі Еуразияның әр қиырында жатыр. Бабаларымыздың елшілік байланыстары, ғылыми-мәдени қарым-қа­тынастары, сауда жолдары мен ру­хани сабақтастығы ғасырлар бойы жал­ғасып келген.

Сондықтан Президенттің шетелге сапарлары кезінде тарихи орындарға, көне жәдігерлерге, архив деректеріне, бабаларымыздың атымен байланысты мәдени мұраларға назар аударуы – ұлттық тарихымызға деген құрметтің айқын көрінісі. Бұл – өткенді дәріптеу ғана емес, бүгінгі ұрпаққа тарихи са­на­ның қаншалықты маңызды екенін көрсететін тағылымды қадам.

Экономикалық келісімдер елдің әлеуетін арттырса, рухани мұраны тү­гендеу ұлттың еңсесін көтереді. Бірі мемлекеттің материалдық мүмкіндігін нығайтса, екіншісі оның тарихи тамырын тереңдетеді. Осы екі бағыттың қатар жүруі Қазақстанның сыртқы сая­сатының мазмұнын байытып, елдің әлем алдындағы тарихи-мәдени болмысын айқындай түседі.

Бабаларымыздың табаны тиген жерді, олардың артында қалған рухани ізді, тарихи дерек пен жәдігерді іздеу – өткенге тағзым, болашақ ұрпаққа аманат. Өйткені өз тарихын түгендеген ел ғана өзінің әлемдік өркениеттегі ор­нын терең түсініп, болашағына нық қа­дам жасай алады.

Мемлекет басшысының осындай ұстанымы бізге бір ақиқатты аңғар­тады: Қазақстанның халықаралық бе­делі тек экономикалық қуатымен неме­се саяси салмағымен ғана өлшен­бейді. Оның терең тарихы, бай мәде­ниеті, ұлттың рухани мұрасы да – елдің әлемдік қауымдастықтағы өзіндік болмысын танытатын құндылық.

Сондықтан Президенттің әрбір сапарында экономикалық серіктестікпен бірге тарихи сабақтастыққа, мәдени байланысқа және рухани мұраға назар аударылуы – елдік тұрғыдан мә­ні зор үрдіс. Бұл – бабалар аманаты­на адал­дықтың, ұлттық тарихқа құр­мет­тің жә­не келешек ұрпақ ал­дындағы жа­уап­кершіліктің көрінісі.

Өйткені Бұхара – сол жердегі тұр­ғылықты  халықтың ғана тарихымен шек­телмейтін, күллі Орта Азияның өр­кениеттік жадында айрықша орны бар шаһар. Бір кездері бұл қала ғылым мен діннің, әдебиет пен өнердің, сауда мен өркениеттің тоғысқан ордасы болды. ЮНЕСКО дерегінде де Бұхараның ғасырлар бойы Орталық Азиядағы ислам мәдениетінің ірі орталықтарының бірі болғаны атап көрсетіледі. Сол көне шаһардың маңдайына біткен білім ор­даларынан Көкілташ медресесінің ор­ны бөлек.

Көкілташ – кірпіштен әсем қаланған көне ғимарат. Оның әрбір худжрасы, әрбір дәрісханасы, табалдырығы ке­зінде ілім іздеген талай шәкірттің тағ­дырына куә. XVI ғасырдан жеткен бұл медресе Бұхарадағы аса ірі білім ошақ­тарының бірі болған. ЮНЕСКО-ның Орталық Азия сәулетіне арналған еңбегінде Бұхарадағы Көкілташ мед­ре­сесінің XVI ғасырда бой көтер­гені және оның дәстүрлі медресе құ­ры­лы­мының көрнекті үлгісі екені көрсе­ті­леді. Ал медресенің тарихи миссия­сын оның қабырғасына қарап қана емес, одан түлеп ұшқан шәкірттердің тағ­ды­рына қарап бағамдаған жөн. Көкіл­таштың шырайлы тарихы – ұстаз бен шәкірттің, білім мен ізгіліктің, Шығыс өркениеті мен Дала рухының арасын жалғаған алтын көпір іспетті. Сол кө­пірден Сырдың сары даласынан талай талапты бала өтті.

Сол кездерде Бұхараға жету бүгін­гідей жолдың жаймашуақ кезеңі емес еді. Қызылқұмның құба жонын, құм­дауыт белін, шөлейт жолын кешіп, кер­уенге ілесіп, бар дүние-мүлкін емес, бойындағы талабын арқалап аттанған дала баласының мұраты біреу – ілім еді. «Білім іздегеннің белі сынбас» де­гендей, алыс жолдың бейнетін арқа­лап, Бұхараның білім шаңырағына жеткендер елге қайтып келгенде өзде­рі­мен бірге білім ғана емес, тұтас бір өркениеттің тағылымын ала келді.

Сыр бойының тарихына зер салсақ, сол үрдістің айқын ізін көреміз. Тұр­мағамбет Ізтілеуұлы, Қалжан ахун, Алдаш­бай ахун, Тұрақ ахун, Ораз ахун, Садық ахун Қодарұлы, Әбжа­ли ишан Қалымбетұлы, Әзілхан ишан, Са­йыпназар ахун Өтенұлы, Қо­жа­на­зар ишан, Тілеулес ишан, Тапал ахун, Жүсіп ахун, Тайман қари – ел жа­дында аты қалған, діни сауат пен адам­гер­шілік ілімін қатар ұста­ған ар­дақ­ты тұлғалар. Олардың әрқайсы­сы­ның өмір жолын жеке-жеке таразы­лаудың өзі бір ғылыми-зерттеу ең­бе­­гіне жүк болар еді. Бірақ олардың тағ­­дырын жалғайтын ортақ бір желі бар. Ол – білімге деген құштарлық, та­лай шәкірттің тағдыр жолын түзеген ұстаз­дық дәстүр және елге қызмет ету мұраты.

Бұхарада алған ілімдерін олар Сырдың сағасына, ауыл-аймаққа, қыр қонысына алып келді. Медресе көр­ген шәкірттер елге оралған соң ме­шіт ұстап, бала оқытып, діни сауат ашып, жас ұрпаққа хат танытты, яғни Кө­кілташ секілді білім ордаларының әсері бір ғана шәкірттің тағдырымен шек­телмей, тұтас елдің рухани өмі­рі­не тарады. Осы тұрғыдан келгенде, Кө­кілташты Сыр бойы үшін алыс­тағы тарихи ескерткіш деп қарау аздық етеді. Оның тарихы – біздің де тари­хы­мыздың бір үзігі. Әсіресе Тұрма­ғам­бет Ізтілеуұлының тағдыры осы бай­­ланысты айқын көрсетеді.

Сырдың саңлақ шайыры Бұха­ра­дағы Мир-Арабтан кейін Көкіл­таш­та білім алып, араб, парсы, ша­ға­тай тілдерін меңгерді. Медресе қа­быр­ға­сында болашақ тәжік әдебие­тінің клас­сигі Садриддин Айнимен танысып, екеуінің арасында рухани достық қа­лып­тасты. Олар әдебиетке қызығып, бірге ізденіп, шәкірттер ортасында әдеби орта қалыптастырған.

Міне, тарихтың тіні деген осы.

Бір медресенің бір бөлмесінде қа­тар отырған екі шәкірт кейін екі ха­лық­­тың әдебиетінде өзіндік із қал­дырды. Бірі тәжік әдебиетінің алып тұлғасына, екіншісі Сыр бойының саң­­лақ шайырына айналды. Бұл – ше­ка­­ра­­лық бөлініске сыймайтын рухани са­бақтастық.

Тұрмағамбет ақынның Бұхарада алған білімін елге әкеліп, ауыл бала­ларына үйретуі де Көкілташтың миссиясын айқындай түседі. Ол тек білім алып қайтқан шәкірт емес, өзі көрген ілімнің шырағын туған жерінде жақ­қан ұстаз болды. Бүгін сол тарихи бай­ланысты қайта жаңғыртуға деген тал­пыныстың өзі құптарлық.

Қарағанды облысының Бұқар жырау ауданындағы «Руханият» қосымша білім беру орталығының мұғалімі, ау­дандық мәслихат депутаты Амантай Ақышевтің «Он бір бағыттағы – он бір қадам» жобасы аясында Бұхараға барып, Көкілташта білім алған қазақ зиялыларының деректерін зерделеуі – осындай ізденістің бір көрінісі.

Бұл – жер көрудің сапары емес, архивтің шаңын қағып, тарихтың кө­мескі тартқан бетін қайта ашуға деген азаматтық ұмтылыс. Амантай Ақы­шевтің айтуынша, Өзбекстанның мә­де­ниет және мұрағат саласының ма­ман­дарымен байланыс орнатылып, Қа­­зақ­станнан шыққан медресе тү­лек­­­терінің рухани мұрасына арнал­ған арнайы мұрағаттық бағыт қалып­тастыру мәселесі қарастырылып ке­­ле­­ді. Мәшһүр Жүсіпке қатысты әде­­би мұ­ра­лардың арнайы бөлмеде жи­нақ­­­талуы да осы жұмыстың ма­ңыз­ды бір тармағы ретінде аталады. Ал Сыр бойы үшін бұл бастаманың жөні бөлек. Өйткені Бұхараның көне мұра­ғатта­рында жатқан әрбір дерек біздің дала­мыздан аттанған бір шәкірттің өміріне, бір әулеттің шежіресіне, бір ауыл­дың рухани тарихына қатысты бо­луы ықтимал.

Бір кезде Қызыл­құм­­ның белін басып, Бұхараға кеткен боз­баланың есімі бүгінде тұтас ұлт­тың тарихынан орын алуы мүмкін. Сон­дықтан мұндай деректерді түген­деу – өткенге тағзым, келер ұрпақ ал­дындағы аманат. Бұл іске Амантай Ақышевтің рухани серігі, жерлесіміз Шерәлі Нұртілеуұлының араласуы да көңіл қуантады. Сыр бойының айтулы шайыры Тұрмағамбет Ізтілеуұлының шығармашылық мұрасын Бұхарадағы мұрағат қорларына жеткізуге ниетте­нуі – екі ел арасындағы рухани байла­ныс­ты нақты мазмұнмен толықтыра түсе­тін игі қадам.

Тұрмағамбеттің туға­ны­на 125 жыл толуына орай жарық көр­ген төрт томдық шығармалар жи­нағы мен кейінгі бесінші томының да Бұхара қорына жол тартуы – ақын мұрасын туған топырағынан тысқары жерде де танытуға мүмкіндік беретін тағылымды іс. Мұндай бастамалар об­­лыс көлемінде жүйелі жалғасын тап­са, Сыр бойынан Бұхараға кеткен ғұла­малардың толық тізімі жасалып, олардың өмірбаяны, қолжазбалары, хат­тары, кітаптары, шәкірттері тура­лы деректер бір арнаға түсірілсе, тарихи құндылығы тіптен арта түсер еді.

Бәлкім, ертең Қызылорда мен Бұ­хараның арасында арнайы ғылыми-рухани экспедициялар жолға шығар. Бәлкім, Көкілташта білім алған Сыр ғұламаларының есімдері арнайы тақ­таға жазылып, олардың мұра­сы жеке қор ретінде жинақталар. Бәл­кім, Бұха­радағы мұрағат пен Сыр бойын­дағы кітапханалар, музейлер мен ғылы­ми орта­лықтар арасында тұрақты әріп­тестік орнар. Мұның бәрі қиял емес, тарихи сабақтастықты бүгінгі мә­­дени дипломатияның тілімен қайта сөй­лету. Екі елдің Мемлекет басшы­ларының Бұ­харадағы кездесуі осындай игі бас­тамаларға кең тыныс беретін тарихи кезеңнің белгісіндей.

Қазақстан мен Өзбекстан арасын­дағы бүгінгі стратегиялық серіктестік пен тату көршілік тек саясат пен эко­номикаға ғана сүйенбеуі керек. Оның тамыры тереңде. Ол ортақ өркениетте, ортақ тарихта, ортақ кітапта, бауырлас екі елдің ортақ  тағдырында жатыр. Сол ортақ тарихтың бір тарауы – Кө­кіл­таш.

Сол тарихтың Сырдағы жалғасы – Тұрмағамбет, Қалжан ахун, Алдашбай ахун, Ораз ахун және басқа да ардақты тұлғалардың тағдыры. Ал бүгінгі мін­дет – сол тарихи тіннің үзілмегенін дә­лел­деп қана қою емес, оның жібек жібін әрі қарай жалғау.

Қызылорда облысының басшы­лы­ғы тарапынан мұндай рухани-мәде­ни бастамаларға қолдау білдіріліп, Сыр бойынан шыққан ғұламалардың мұ­расын жинақтау, зерделеу және Бұ­ха­радағы тарихи қорлармен байланыс­тыру мәселесіне назар аударылуы – құп­тарлық қадам.

Ал Қазақстан Республикасы Пре­зи­ден­тінің Байқоңыр қаласындағы ар­­найы өкілі, Қызылорда облысы әкі­мі­нің орынбасары Қайрат Нұр­тай­­­­дың қолдауымен Көкілташ медре­се­­сінде білім алған Сыр бойы ғұлама­лары­­ның өмірі мен шығармашылық мұрасын жинақтау, толықтыру, жүйе­леу жұмыс­­тарының қолға алынуы осы істің нақты нәтижеге қарай бет алға­нын көрсетеді.

Сырдың сайын даласынан Бұхараға аттанып, ілімнің кәусарынан сусындап, туған топырағына қайта оралған ахундар мен ишандардың, шайырлар мен ғұламалардың мұрасы – об­лыс­тың рухани қазынасының ажырамас бөлігі. Олардың өмір жолын тек діни қайраткерлердің шежіресі деп қа­рау тарлық етеді. Бұл – Сыр елінің ға­сырлар бойы білімге, ғылымға, сөз өне­ріне ұмтылғанының айғағы.

Сондықтан Бұхара мұрағаттарын­дағы деректерді Қызылордадағы архив, музей, кітапхана қорларымен са­­бақтастырып, біртұтас ғылыми-мә­де­­ни база қалыптастыру – уақыт талабы.

Өйткені тарихты түгендеу – өткенді қайта тірілту емес, бүгінгі ұрпақтың өзін тануы. Көкілташтың көне қабыр­ғалары талай ғасырдың сырын ішіне бүгіп тұр. Оның әрбір кірпіші сол дә­уірдің үніндей. Сол үннің арасында Сырдан барған шәкірттердің де дауысы бар. Ол бірде зарлы, бірде мұңды, бірде шаттана шығуы мүмкін.

Бір кезде Қызылқұмды кешіп Бұ­ха­раға бет алған бозбалалардың арманы ілім еді. Олар ілім алды. Елге қайтты. Бала  оқытты. Ұрпақ тәрбиеледі. Сөй­тіп, Бұхараның қасиетке малынған ша­мы Сырдың бойына жағылды. Біз­дің  міндет – сол шамның жарығын қай­та Бұхараға апару. Топырағына өлең түнеген Сыр елінің жыры мен сазы тарихы терең Бұхараның көгінде қайта қалықтайтын күннің ауылы алыс бол­маса керек. Өйткені тарихтың тағ­дыр­лы  тіні үзілмейді.

Оны жалғайтын жүрек пен ниет  бар.

Бекжан СҮЛЕЙМЕНОВ,

журналист.

Алматы қаласы.