Зейнетке шықса да қол қусырып отырмайтын қария көп қой бізде. Әсіресе, ауылда тұратын үлкендер тынымсыз келеді. Жасынан еңбек етіп қалған олар бейнеттен қорыққан емес. Денсаулығы жарап тұрса, талай шаруаның басын қайыратынын көріп жүрміз. Жалпы Сырдағы елдің басым көпшілігі диқандыққа бейім емес пе? Ал біздің кейбір қарттарымыз әлі де кетпен шауып, қарық соғатыны рас.
Сақтаған ағамыз 1946 жылы Арал ауданындағы Аққұм елді мекенінде қарапайым шаруа отбасында дүниеге келді. Құмды өлкенің қатал мінезін, еңбек адамының бейнеті мен берекесін бала жасынан көріп өсті. 1965 жылы мектеп бітіргеннен кейін Алматыдағы Қазақ ауыл шаруашылығы институтына түсіп, 1970 жылы орман шаруашылығы инженері мамандығын алып шықты.
Жас маман еңбек жолын Қазалы орман шаруашылығы мекемесінде бастады. Әуелі орман инженері болып қызмет етсе, тәжірибесі толысқан соң мекеменің бас орманшысы, директордың орынбасары міндетін атқарды. Оның еңбек кітапшасында қазіргі Ақтан батыр ауылындағы шаруашылық директорының орынбасары және Арал аудандық мелиорациялық станциясының директоры болған кезеңдер де бар. Алайда қай қызметте жүрсе де, ол орман шаруашылығынан алыстаған жоқ. Қырық жылдан астам уақыт бір салаға адалдық танытып, 45 жылға жуық еңбек өтілімен 2009 жылы зейнетке шықты.
Орманшы еңбегі сырт көзге елеусіз көрінуі мүмкін. Алайда орманды өрттен қорғау, заңсыз кесуге жол бермеу, тұқым дайындап, көшет жерсіндіру – үлкен жауапкершілікті қажет етеді. Сақтаған Ешмаханов қызмет еткен жылдары Қазалы орман шаруашылығы облыстағы алдыңғы қатарлы мекемелердің біріне айналды.
Оның кәсіби өміріндегі ең жауапты кезең Арал теңізінің тартылуымен тұспа-тұс келді. Кешегі айдынның орнын ақ тұз бен құм басып, теңіз табаны тіршілік белгісі жоқ алып кеңістікке айналды. Жел көтерілгенде ұлтаннан ұшқан тұз бен шаң жүздеген шақырымға тарап, адам денсаулығына, топыраққа, өсімдіктер мен жануарлар дүниесіне зор зиян келтірді. Шаңды дауылдың ізі кейде ұзындығы 400, ені 40 шақырымға дейін жететін. Аралдың құрғаған ұлтаны 4,5 миллион гектарды құраса, оның 2,2 миллион гектарға жуығы Қазақстан аумағында орналасқан.
Осындай жағдайда теңіз табанын өсімдік жамылғысымен бекіту қажеттігі туды. Өткен ғасырдың сексенінші жылдарының ортасында басталған ғылыми ізденістер тоқсаныншы жылдардың басында нақты іске ұласты. 1991-1993 жылдары облыстағы орман шаруашылығы мекемелерінің күшімен Арал ұлтанындағы 54 мың гектардан астам жерге сексеуіл, сарсазан және жыңғыл егілді. Қазалы орман шаруашылығы осы жұмыстардың негізгі тірек орталықтарының біріне айналды.
С.Ешмаханов та әріптестерімен бірге сол тарихи істің бел ортасында жүрді. Теңіз табанында жол жоқ, су тапшы, тұз бен шаң бет қаратпайтын. Кейде ақ тозаң көкжиекті тұмшалап, айналаны бағдарлаудың өзі қиын болатын. Сонда да орманшылар қолындағы бір уыс тұқымды болашақтың дәні деп білді. Олар бүгінгі еңбектің жемісін кейінгі ұрпақ көретінін жақсы түсінді.
Арал проблемасын зерттеу үшін өңірге белгілі ғалымдар келді. Академик Э.Госсен, ботаник Н.Курочкина, академик С.Байзақов, ғалымдар С.Ысқақов пен В.Каверин теңіз ұлтанындағы тәжірибелермен танысып, ғылыми ұсыныстарын берді. Сақтаған ағамыз олардың сапарларына қатысып, жергілікті жағдайды түсіндіруге, жұмысты ұйымдастыруға атсалысты. В.Каверин бастаған делегациямен Өзбекстанға барып, тәжірибе алмасуы да оның кәсіби ізденісін аңғартты. Кейін ғалыммен өмірінің соңына дейін хат-хабар байланысын үзбеген.
Алғашқы орманшылар бастаған іс уақыт өте мемлекеттік бағдарламаға айналды. 2001 жылдан кейін жұмыс қайта жанданып, 2008-2014 жылдары 47 мың гектардан астам жерге көшет отырғызылды, 10 мың гектардан астам аумаққа тұқым себілді. Оңтүстік Корея Орман қызметінің қолдауымен 2018-2020 жылдары тағы 13,3 мың гектар жерге сексеуіл егілді.
Соңғы жылдары жұмыс көлемі бұрынғыдан да артты. 2021-2026 жылдары Арал теңізінің құрғаған табанында бір миллион гектардан астам аумаққа көшет отырғызу, тұқым себу және табиғи өсуге жәрдемдесу шаралары жүргізілді. Бұл нәтиженің негізінде Сақтаған Ешмаханов секілді алғашқы орманшылардың тәжірибесі мен маңдай тері жатыр. Бүгінде жасыл желекке айналған алқаптар құм мен тұздың көшуін тежеп, аң-құстың мекеніне айнала бастады.
Сақтаған ағамыздың еңбегі лайықты бағаланды. Ол Мемлекеттік орман және аң шаруашылығы комитетінің Құрмет грамотасымен, «Орман шаруашылығындағы үздіксіз қызметі үшін» бірінші дәрежелі белгісімен, «Қазақстан орманын мінсіз қорғағаны үшін» және «Еңбегі сіңген орман өсіруші» төсбелгілерімен марапатталды. Облыс әкімінің Құрмет грамотасын иеленді. Дегенмен оның ең үлкен марапаты – өзі атсалысқан алқаптардың көгеруі, әріптестерінің құрметі мен елдің алғысы.
Зейнетке шыққаннан кейін де қоғамдық жұмыстан шет қалған жоқ. Облыстық орман, аң және балық шаруашылығы ардагерлері ұйымын басқарып, саланың өзекті мәселелерін көтеріп келеді. Оның пікірінше, ағаш отырғызумен іс бітпейді, әр көшетті күтіп-баптап, табиғатқа деген жауапкершілікті қалыптастыру қажет.
– Сақтаған ағамыз саналы ғұмырын туған жердің табиғатын қорғауға арнаған, өз ісіне шын берілген азамат ретінде жақсы білемін. Ол орман шаруашылығында қызмет еткен жылдары жауапкершілігімен, талапшылдығымен және кәсіби білімімен ерекшеленді. Әсіресе Арал теңізінің құрғаған табанына сексеуіл егу жұмыстары басталған қиын кезеңде әріптестерімен бірге үлкен еңбек атқарды. Бүгінде сол алқаптардың жасыл желекке айналуы – Сақтағандай аға буын орманшылардың маңдай терінің жемісі. Ағамыз қызметте талапшыл болғанымен, адамға деген ықыласы мен жанашырлығын ешқашан жоғалтқан емес. Жастарға тәжірибесін үйретіп, әріптестеріне ақыл-кеңесін беріп жүрді.
Зейнетке шыққаннан кейін де саладан қол үзбей, орман шаруашылығы ардагерлерінің мәселесін көтеріп келеді. Сексен жасқа толып отырған азаматқа зор денсаулық, отбасына амандық тілеймін. Ел игілігіне сіңірген еңбегінің құрметін көріп, ұрпағының ортасында ұзақ ғұмыр сүре берсін, – дейді Жалағаш ауданының құрметті азаматы Мырзамұрат Ибраев.
Сексен жас – адам өміріндегі биік белес. Сақтаған ағамыздың ғұмыры құм ішінде тамыр жайған сексеуілге ұқсайды. Сексеуіл аптапқа да, аязға да шыдайды, сусымалы құмды тоқтатып, айналасына тіршілік ұялатады. Сақтаған ағамыз да өмірдің талай қиындығына төтеп беріп, туған жеріне қорған болар жасыл мұра қалдырды.
Арал табанында желмен тербелген әрбір сексеуілде сол буын орманшыларының қолтаңбасы бар. Ал сол іздің ішінде Сақтаған Ешмахановтың да маңдай тері, азаматтық жауапкершілігі мен туған жерге деген перзенттік сүйіспеншілігі жатыр.
Бағлан АМАНЖОЛ,
«Сыр бойы».
