Қала қандай болуы керек? Бұл сұраққа әр тұрғынның өз жауабы бар. Дегенмен көпшіліктің қалауы бір жерден шығады: көшесі таза, жолы сапалы, инфрақұрылымы дамыған, өмір сүруге қолайлы әрі қауіпсіз қала. Мұндай талапқа сай орта қалыптастыру бір күннің немесе бір жылдың жұмысы емес. Қызылордада соңғы жылдары қолға алынған ірі жобалар мен жүзеге асып жатқан бастамалар шаһардың даму қарқынына жаңа серпін бергендей. Қала әкімі Нұржан Ахатов өңірлік коммуникациялар қызметінде өткен брифингте алты ай ішінде атқарылған жұмыстарды қорытындылап, алдағы жоспарлар туралы айтты.
Қаланың қаржылық мүмкіндігі де айтарлықтай кеңейген. Өткен жылы Қызылорда қаласының бюджеті бастапқыда 73 млрд 100 млн теңге көлемінде бекітілгенімен, жыл соңына қарай 154 млрд 200 млн теңгеге дейін ұлғайды. Ал биыл бюджет 94 млрд 200 млн теңге болып жоспарланып, облыстық бюджеттен бөлінген трансферттердің есебінен оның нақты көлемі 226 млрд 632,3 млн теңгеге жетіп отыр.
Экономикалық көрсеткіштер де қаладағы іскерлік белсенділіктің артқанын аңғартады. Биылғы бірінші жартыжылдықта негізгі капиталға тартылған инвестиция көлемі 168 млрд теңгені құрады. Бұл өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 105,8 пайыз. Оның ішінде жеке инвестицияның көлемі 116 млрд 124 млн теңгеге жетіп, 116,9 пайыздық өсім көрсетті. Құрылыс жұмыстарының көлемі 73 млрд теңгені құрап, жоспар 114,8 пайызға орындалған. Осы кезеңде пайдалануға берілген тұрғын үйлердің жалпы аумағы 201399 шаршы метрге жетіп, өткен жылмен салыстырғанда 100,5 пайызды құрады.
Қала экономикасының басқа салаларында да өсім бар. Ауыл шаруашылығы өнімдерінің көлемі 2 млрд 897 млн теңгеге жетсе, өнеркәсіп саласында 276 млрд 183 млн теңгенің өнімі өндірілген. Оның ішінде өңдеуші өнеркәсіп кәсіпорындары 49 млрд 136 млн теңгенің өнімін шығарып, өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 127,5 пайыздық өсімге қол жеткізді. Бөлшек сауда көлемі 241 млрд 267,8 млн теңгені құрап, 102 пайызға артығымен орындалды.
Қалада шағын және орта бизнесті қолдауға да ерекше көңіл бөлініп отыр. Жыл басынан бері «Ауыл аманаты» бағдарламасы аясында жалпы құны 224,4 млн теңгені құрайтын 27 жобаға 2,5 пайызбен жеңілдетілген несие берілді. «Қызылорда» өңірлік инвестициялық орталығы арқылы жалпы құны 122,8 млн теңгені құрайтын 5 жоба қаржыландырылды. Ал «Аграрлық несие корпорация» АҚ арқылы жалпы құны 1,6 млрд теңгені құрайтын 11 жоба қолдау тапты. Екінші деңгейлі банктер ұсынған кәсіпкерлік несиелерді «Даму» қоры арқылы субсидиялау нәтижесінде жалпы құны 1,7 млрд теңгені құрайтын 11 жоба мақұлданды. Осы шаралар кәсіпкерлер санын 32 мыңнан, ал жұмыспен қамтылғандар санын 63 мыңнан асыруға мүмкіндік берді.
Шағын және орта бизнес субъектілері биыл 862,2 млрд теңгеге өнім өндіріп, өңір экономикасына қомақты үлес қосты. Сонымен бірге қаланың экономикалық құрылымын әртараптандыру мақсатында бірнеше инвестициялық жоба жүзеге асырылуда.
Олардың қатарында «Марал Нұр» серіктестігінің жолаушы вагондарын жөндеуге және техникалық қызмет көрсетуге арналған жаңа өндірістік кешені бар. Кешен іске қосылып, нәтижесінде 100 жаңа жұмыс орны ашылды. Кәсіпорын жылына 600-ден астам жолаушы вагонына техникалық қызмет көрсете алады. Жобаның жалпы құны – 5,6 млрд теңге.
Сондай-ақ «Алаш Метан» серіктестігінің метан газ құю бекеті бар жол бойындағы қызмет көрсету кешені пайдалануға берілді. Жобаның құны – 650 млн теңге. Бұл нысан өңірдегі жол бойы қызмет көрсету саласын дамытуға және жүргізушілер мен жолаушыларға қолайлы жағдай жасауға бағытталған.
Өңдеу өнеркәсібінде де жаңа өндіріс орындары бой көтеріп жатыр. «Rem Plast Invest» ЖШС жылына 5,4 мың қағаз және картон өндіретін зауыт салуда. Құрылыс жұмыстары биылғы қарашада аяқталады деп жоспарланған. Жоба құны – 559 млн теңге. Ал агроөнеркәсіп кешенінде «Қызылорда Құрылыс НК» серіктестігі 800 басқа арналған тауарлы сүт фермасын салып жатыр. Жоба іске қосылған соң сүт өндірісін арттыруға мүмкіндік береді.
Қалаға ірі инвесторларды тарту бағытындағы жұмыстар да жалғасуда. Мамыр айында санитарлық-техникалық жабдықтар шығаратын зауыттың іргетасы қаланып, құрылыс жұмыстары басталды. Әлемге танымал испаниялық «Roca» компаниясының жобасы 104,1 млрд теңгеге бағаланған. Бұдан бөлек, «Seven Rivers Tehnologies» ЖШС неміс технологияларын пайдаланып, шыны ыдыстар шығаратын зауыт салуда. Оның құны – 60 млрд теңге. Екі кәсіпорын толық іске қосылған кезде 600 тұрақты жұмыс орны ашылады.
Қызылордада сауда инфрақұрылымын жаңарту да күн тәртібінен түскен емес. Қала базарларын заман талабына сай келтіру үшін 5,8 млрд теңге инвестиция тарту көзделген. «Сұлтан» әмбебап базары толық жаңғыртылып, пайдалануға берілді. Ал «Асбол», «Сыбаға» және «Талғат» сауда орындарында құрылыс-монтаждау жұмыстары жүргізіліп жатыр.
Қаладағы қонақүй инфрақұрылымын дамыту бағытында да бірқатар жоба жүзеге асуда. Қазіргі уақытта Қызылордада «Rixos», «Ibis» және «Pana» қонақүйлерінің құрылысы жүріп жатыр. Бұл нысандар пайдалануға берілген жағдайда қызмет көрсету саласының дамуына және туризмнің әлеуетін арттыруға ықпал етуі мүмкін.
Ауыл шаруашылығы да қала экономикасындағы маңызды бағыттардың бірі болып қала береді. Биыл қала бойынша 7819 гектар жерге ауыл шаруашылығы дақылдары егілді. Оның ішінде жаңа жоңышқа – 690 гектар, қант құмайы – 57 гектар, арпа – 90 гектар, жаздық бидай – 70 гектар, жүгері – 185 гектар, мал азықтық дақылдар 100 гектар жерге орналастырылды. Ал негізгі дақыл – күріш 2681 гектарға егілген. Биылғы вегетациялық кезеңде диқандар үшін су тапшылығы болмағаны айтылды.
Су ресурстарын тиімді пайдалану бағытында Қызылжарма каналының науа құрылысы жүргізілуде. Жобаның құны – 4 млрд теңге. Бұл бастама су ысырабының көлемін азайтуға мүмкіндік береді.
Халықты жұмыспен қамту мәселесі де басты назарда. «Дипломмен ауылға» бағдарламасы бойынша биыл көтерме жәрдемақы төлеуге 47,5 млн теңге бөлініп, бүгінгі күнге 35 маманға 15,1 млн теңге берілген. Бюджеттік кредитке 259,5 млн теңге қаралған.
Қазіргі статистика бойынша қала халқының саны 368,9 мың адамды құрайды. Өсу қарқыны – 1,2 пайыз. Жұмыс күшінің саны – 150,7 мың адам, ал жұмыссыздық деңгейі – 4,4 пайыз. Жыл басынан бері 4216 азамат жұмыспен қамтылып, оның 1492-сі тұрақты жұмысқа орналасқан. Сонымен бірге 1256 адам қоғамдық жұмысқа, 9 адам әлеуметтік жұмыс орындарына жіберілді. «Жастар тәжірибесі» бағдарламасы арқылы 174 жас маман жұмысқа орналасты.
Баспана мәселесін шешу үшін де қомақты қаржы қарастырылған. Биыл тұрғын үй құрылысына және жеке салушылардан 4919 пәтерді қамтитын 172 үйді сатып алуға 101 млрд 45,7 млн теңге бөлінді. Тұрғын үйлердің жалпы аумағы 318,4 мың шаршы метрді құрайды. Оның ішінде ипотекалық бағдарлама арқылы 1113 пәтерлі 17 көпқабатты үй, ал әлеуметтік осал санаттағы азаматтар үшін 3806 пәтерлі 155 үй қарастырылған.
Қаланың инженерлік инфрақұрылымын жаңғырту да жалғасып жатыр. Ауызсу және кәріз жүйелерін дамыту бойынша жалпы құны 4 млрд 454 млн теңгені құрайтын 4 жоба іске асырылуда. Гагарин, Титов, Қызылжарма және Әл-Фараби аудандарында су құбырларының құрылысы басталады. Сонымен қатар тәулігіне 70 мың текше метр ағын суды тазартуға қауқарлы биологиялық тазарту станциясын жаңғырту және автоматтандыру жұмыстары жүргізілуде. Қаланың орталық бөлігіндегі желілер ауыстырылып, Ақжарма ауылдық округіне қарасты Талдыарал елді мекенінде қосымша скважина орнатылуда.
Жыл басынан бері Президент саябағы маңындағы 15 көпқабатты тұрғын үй мен әлеуметтік нысандарға, сондай-ақ сол жағалаудағы 10 бесқабатты үйге инженерлік инфрақұрылым тартылуда. Бұған қоса, электр желілерін жаңарту және Қызылжарма ауылдық округінің жаңадан қоныстанған аумақтарына ауызсу мен газ құбырын жеткізу жоспарланған.
Жол мәселесі де — қала тұрғындарының ең жиі көтеретін мәселелерінің бірі. Осыған байланысты биыл жалпы құны 38 млрд теңге болатын 23 жоба жүзеге асырылуда. Жобалар аясында ұзындығы 71,1 шақырымды құрайтын 71 көшеге күрделі жөндеу және қайта жаңғырту жұмыстары жүргізіліп, 1 көпір салынады. Қазір қаланың 32 көшесінде жөндеу жұмыстары қарқынды жүріп жатыр. Өткен жылы 8 көшедегі жұмыстар толық аяқталса, биыл қалған 24 көшедегі жөндеу жыл соңына дейін тәмамдалуы тиіс.
Сабалақ шағын ауданындағы 35 көшеге тас төсеу де жоспарланған. Сонымен қатар Тасбөгет кентіндегі Иманов, Бозғұл-1, Наурыз және Ш.Есенов көшелерін кеңейту жұмыстары жүргізілуде. Бұл жолдар плотинаға дейін кеңейтіліп, көлік қозғалысының жүктемесін азайту көзделіп отыр. Қазіргі уақытта кенттер мен ауылдық округтердегі 32 көшеде де жол жөндеу жұмыстары жүріп жатыр.
Ірі инфрақұрылымдық жобалардың бірі – «Бәйтерек» тұрғын ауданындағы оңтүстік магистралды канал арқылы өтетін жаңа көпір. Нысанды қыркүйек айында пайдалануға беру жоспарланған. Осы айда Торайғыров көшесінен «Қызылорда-Құмкөл» автожолына дейінгі Сағымбаев көшесін қайта жаңғырту жұмыстары да аяқталуы тиіс. Жаңа көпір мен жаңартылған көше «Батыс Еуропа – Батыс Қытай» халықаралық дәлізі мен Астана бағытынан келетін жолдарды байланыстыратын маңызды көлік торабына айналмақ.
Жанқожа батыр көшесі арқылы өтетін теміржол өткелі де қаланың ең ірі жобаларының бірі саналады. Жоба аясында екі жолақты өткел, көпір, тіреу қабырғалары, жаяу жүргіншілер жолы және жаңа жол жабыны салынады. Қазіргі уақытта айналма теміржол желілері төселіп, электр, байланыс, сыртқы жарықтандыру және ауызсу инженерлік желілерін көшіру жұмыстары аяқталған. Қала жағындағы және Шанхай тұрғын ауданындағы тіреу қабырғалары бетондалып, шпунттық свайлар орнатылып, көпір тіректерінің іргетасы мен негізгі темірбетон конструкциялары қойылған.
Алдағы жоспарлардың қатарында сол жағалау мен қаланы жалғайтын тағы бір автожол көпірі бар. Иса Тоқтыбаев көшесінен Сырдария өзені арқылы өтетін автожол өткелінің құны 19,5 млрд теңгені құрайды. Жобаны жүзеге асыру үшін республикалық бюджетке өтінім берілген.
Қаланы абаттандыруға да басымдық беріліп отыр. Қазіргі уақытта 26 көпқабатты тұрғын үйдің ауласында құрылыс жұмыстары басталған. Мұнда балалар ойын алаңдары, шағын футбол алаңдары және воркаут аймақтары салынуда. Қала аумағының кеңеюіне байланысты «Қызылорда тазалығы» мекемесінің қызмет көрсету ауқымы да ұлғайған. Бұрын мекеме 240 көшенің тазалығына жауап берсе, қазір бұл көрсеткіш 826 көшеге жеткен.
Биыл қаланы және елді мекендерді абаттандыруға 11 млрд 648 млн теңге бөлінді. Оның басым бөлігі Президент саябағын қайта жаңғыртуға бағытталған. Демалыс аймағында мыңдаған ағаш көшеттері, бұталар мен көпжылдық гүлдер отырғызылып, спринклерлік және тамшылатып суару жүйелері орнатылған. Қазіргі уақытта саябақты жаңғырту жұмыстарының 90 пайызы аяқталған.
Сырдария өзенінің қорғаныс бөгеттерін нығайтуға да қаражат қарастырылып отыр. Бөгет бойымен екі жолақты жаяу жүргінші және велосипед жолы салынады. Бұдан бөлек, Астана мөлтек ауданы мен Президент саябағын жалғайтын жаяу жүргіншілер көпірінің жобасы мемлекеттік сараптамадан оң қорытынды алған.
Қызылордада әлеуметтік және мәдени нысандардың құрылысы да қатар жүріп жатыр. Жыл басында Қазақстан халқы Ассамблеясының 30 жылдығына орай «Достық үйінің» жаңа ғимараты пайдалануға берілді. «Қазақстан халқына» қоғамдық қорының қолдауымен Инклюзивті спорт орталығы ашылды. Заңсыз активтер есебінен салынған «Құзыреттілік орталығы» да жұмысын бастады. Сонымен бірге жыл бойы қызмет көрсететін «AI-KERIM» оқу-сауықтыру орталығы пайдалануға берілді. 10 млрд теңгеге салынған 300 орындық лагерь заманауи талаптарға сай жабдықталған. Оның жанынан Ботаникалық бақ ашылды.
Биыл 300 орындық көпбейінді аурухананы пайдалануға беру жоспарланып отыр. Сол жағалауда 500 орындық емхана, Президент саябағы аумағында 200 орындық перинаталдық орталық салынып жатыр. Ал Титов шағын ауданында 400 орындық емхананың құрылысы жалғасуда.
Қалада Президенттік кітапхана мен жаңа драма театрының іргетасы қаланды. Құрылысы аяқталуға жақын «Қызылорда Арена» көпфункционалды спорт кешенінің аумағы 26 мың шаршы метрді құрайды. Кешенде 50 метрлік жүзу бассейні, 2500 орындық әмбебап спорт залы және 300 орындық конференц-зал болады. Нысан халықаралық деңгейдегі спорттық жарыстарды өткізуге мүмкіндік береді.
Алдағы уақытта да қалада бірқатар маңызды жоба жүзеге асырылмақ. Қазіргі таңда жалпы құны 108 млрд теңгені құрайтын 101 жоба әзірленіп, республикалық және облыстық бюджеттердің қарауына ұсынылған.
Қызылорданың даму бағыты бүгінгі таңда тек жаңа ғимараттар мен жолдар салумен шектелмейді. Қаланың кеңеюі, инженерлік желілердің жаңаруы, кәсіпкерлікті қолдау, өндіріс орындарын ашу және әлеуметтік инфрақұрылымды күшейту – барлығы тұрғындардың өмір сүру сапасын жақсартуға бағытталған. Қала басшылығының алға қойған мақсаты да осы: көрсеткіш қуаламай, Қызылорданы әрбір тұрғыны өзін қауіпсіз әрі жайлы сезінетін қалаға айналдыру.
