Ұлы Жеңістің 81 жылдық мерекесіне орай, соғыста қаза тапқан, ұзақ уақыт бойы есімі еленбей жүрген Қуандық әкеміз туралы естелігімді көпшілік қауымға жақынырақ таныстыруды жөн санадым.
Құлтабан баласы Қуандықтың 1908 жылы Жалағаш төңірегіндегі Мақпалкөл ауылында дүниеге келген. Қазақ қоғамында рулық қауымдастық ерекшеліктері негізінде ағайыншылық аясында өмір сүріп отырған қазақ рулары мамыражай өмір сүріп келген. Көшпенді ретінде үнемі кең далада еркін өмір сүрген халық барлық әдеп-ғұрыптар мен салт-сананы ғасырлар бойы қалыптастырған. Ата-ана, қайын аға, абысын, келін, жеңгей, іні, т.б. мақсаттары мен міндеттерін өздеріне тиесілі жазылмаған дала заңдарымен белгіленген.
Осы дәстүрдің ықпалы болса керек Есмахан жас кезінен бастап, жеңгелерінің қойған атымен «Құлтабан» деп атанып кетеді. Оған себеп бала кезінде табаны құмға күйіп, тілініп жүрген екен. Өсе келе Құлтабан бүкіл елдің мұңын жоқтап, әділдіктің ақ туын желбіреткен атпал азаматқа айналды.
Құлтабан атамыз 1850-1908 жылдары өмір сүрді деген дерек бар. Төрт түлік малдың ішінде сиыр күтімін ерекше білетін шаруаға қыры бар еді. Жаңадария бойындағы Тұрақ тамының жанындағы сайда сиырға арнап, томардан үлкен қора салған, өте қарулы кісі болған. Құлтабан мен Алтыншаштан Серікбай, Құрманбай, Қуандық өмірге келген.
Соғысқа дейін елдің еркесі, үйдің кенжесі болған Қуандық әке ерекше әзілкештігімен есте қалған екен. 1931-33 жылдардағы алапат аштықта солтүстік өңірлерден ауып келген адамдар Жалағаш өңіріне көптеп қоныстанды. Жергілікті тұрғындар оларды «Қарабатпақтар» деп атайтын. Шамасы қарабатпақты аудандардан келген дегендері болуы керек. Серікбай мен Құрманбай осы азаматтардың бір қызын інілері Қуандыққа әйел ретінде алып беруін дұрыс көреді. Көрсеткен қызды Қуандық келемеждеп «шіркін ең болмаса бетін неге жуып жүрмейді» деп келемеждеген екен. Сөйтіп 1937 жылы бұрын әкесі ауқатты болған Мәтира әжемізбен бас қосып, өзге кеңес азаматтары секілді ағайындардың қалтасы жұқа болса да кішігірім ауыл-аймақты шақырып, той-томалақ жасап жібереді.
Бірақ, жас жұбайлардың қуаныштары ұзаққа созылмады. 1941 жылы 22-маусымда Ұлы Отан соғысы басталып бірінші лекте Қуандық та жаумен шайқасуға аттанады. 1942 жылдың күзіне дейін ауылдан майданға жараған 21 адамды аудандық әскери комиссариат жіберген екен. Кеңестер одағы ауылдан барған ешқандай соғысқа дайындықтары жоқ жастарды ашық майданда бақайшағына дейін қаруланған неміс фашистерінің әскерлеріне қарсы жібергені бүгінгі таңда тарих дәлелдеп отыр. Құлтабанның кенжесі де осындай әділетсіз соғыстың құрбанына айналғаны рас. Соғысқа дейін Қуандық ауыл арасында ат баптап атын жарыстарға қатыстырып жүреді екен. Кейде кішігірім жарыстарда оның бәйге аты жүлделі орындарда алған.
Майданға аттанар алдында ол қатты шаршап ұйықтап кетіп түс көріпті, түсінде жарысқа қосқан сары ала аты бірінші айналымда көрінбей мәреге оралмапты. Шошып оянған жас жігіт мұны жаман ырымға балап «мен соғысқа кетсем, оралмаймын майданнан мені алып қалыңдар» деп ағалары Серікбай мен Құрманбайға өкінішін білдіреді. Қылышынан қан тамған кеңес үкіметінің шығарылған әрбір заңының бір әріпіне дейін орындалатын Сталиннің кезеңінде оны ешкім алып қала алмайтыны айдан анық еді. Ағалары іштей бауырына езіліп, үн-түнсіз майданға шығарып салады. Әрине ағайындылардың бұл соңғы қауышуы болатынын өздері де сезбей қалды. Ауыл тұрғындары алғаш рет «қара қағаз» деген атынан ат үркетін сөз тіркесін ести бастайды.
Әскер қатарындағы алғашқы ұрысты Қуандық Ресейдің Калуга облысындағы Спас-Деменск қаласын жаудан қорғаудан бастайды. Бұл тәжірибесі жоқ Кеңес Армиясының үсті-үстіне неміс әскерлерінен жеңіліп, ішке қарай шегініп келе жатқан уақыты болатын. Мемлекеттік Қорғаныс комитетінің саясатына орай Мәскеу түбіне жетпей жауды тоқтатуға барынша күш жұмсағанымен қызыл армия оған төтеп бере алмай, үлкен шығынға ұшырап отырды. Осындай кезекті бір шайқаста ауылдан барған Қуандық та өзге майдандас әскерлермен бірге ұрыста жаудың оғынан опат болады.
Сөз реті келгенде айта кетуіміз керек, 2009 жылы Қуандық атаның 1938 жылы туған қызы Талжібек апа Қызылорда қаласының Қорғаныс істер жөніндегі басқармасына хат жолдап, әкесі Қуандықтың жатжерде қалған сүйегін елге әкелу үшін, оның жерленген жерін тауып беруді сұрайды. Ұзақ ізденістен кейін жергілікті қорғаныс комиссары, подполковник М.Мұхамбетовтен Құлтабанов Қуандық Калуга облысы Спас-Деменск қаласының түбіндегі бауырластар зиратында жерленгені туралы ақпарат алады. Ұзақ жыл күткен қанышты хабарды естіген Талжібек апа қызымен бірге жолға шығады. Мәскеу арқылы барған сапары сәтті болып, әкесінің жерленген жерінде суретке түсіп, бір уыс топырақты Мақпалкөл ауылындағы «Айқожа ишан» бейітінде бақилық болған Мәтира анасының жанына көміп, белгі ретінде құлпытас орнатады. Арнайы мал шалып, құран оқытып көптен күткен арманына жетеді.
Мақпалкөл ауылынан Ұлы Отан соғысына 268 азаматтар шақырылды. Соның 144-і туған жеріне оралмады. 1945 жылдың жаз айынан бастап соғыстан көптен күткен әкелер, әр шаңырақтың иелері келе бастады. Жол жаққа алаңдап жарларын күткен әйелдер мен балаларын аңсап мойындарын созған ақжаулықты аналар көлбеңдеген жолаушыларға «менің ұлымды немесе жарымды көрдің бе?» деген сұрақтарын кез келген пендеге қойып жатты. Біз мектепте «Соғыстан қайтқан солдаттар» деген өлеңді жаттап өстік, қазір ойланып отырсам осы ән сол дәуірдегі шынайы өмірді көрсеткен екені байқалады. Соғыс біткенмен әскер қатарында көптеген азамат қала берді. Олардың жазған хаттары бірнеше айлап ауылға келгенде жұрт ең бастысы аман-саулыққа риза болды. Сонымен бірге өкінішке орай, майдан даласында опат болған қаншама боздақ бауырластар зираттарынан мәңгілік орын алды. Ауылға біртіндеп келе бастаған майдангер ағаларды жылап-сықтап қарсы алған тұрғындар, әлі келе қоймаған бауырларын сұрап, ел іші бір дүрлігіп қалатын. Кейбір кісілер туыстарынан «қара қағаз» келсе де сенбей олардан қайда деп сұрақтың астына алып жатты. Кейбір асыл аналар балаларын немесе сүйікті жарларын өмірінің соңына дейін күтіп үміттерін үзген жоқ.
1985-жылы Жеңістің 40 жылдығына орай Жалағаш қыстағында «Оқушылар үйінің» жанында аудан басшылығының қолдауымен «Жеңіске 40 жыл» атты парк ашылған еді. Сол паркте Жалағаш тұрғындарының соғыстан оралмаған әрбір азаматына бір түп ағаштан егу жұмысы қолға алынды. Сол кезде жоғарыда аты аталған Мәтира әжеміз көп отаса алмай қан майданға кеткен сүйікті жары Қуандық атаның рухына арнап тал егіп болғаннан кейін көз жасына ұзақ уақыт ерік берген еді. Әжеміздің қасында қол көмек беріп жүрген Кәрібоз әкемізден бастап кейуананың жан дүниесін жақсы түсіндік, бізде бала болсақ та көзімізден саулап аққан жасты тоқтата алмадық.
Биыл Ұлы Жеңістің 81 жылдығы елімізде аталып өтті. Осындай елеулі мерекенің құрметіне орай ата – бабамыздың өткен өмір жолдарынан кішкентай естелікті көпшілік оқырман қауымға ұсынуды ұрпақтық парызым деп санадым. Ұлы Жеңістің қадірін түсіне білейік, енді қайтіп соғыс болмасын, адамзат бейбіт заманда өмір сүрсін.
Сәкен СЕРІКБАЕВ.
