Kiltmedia.kz сайтының тілшісі «JASYL EL» жастар еңбек жасақтарының Республикалық штабы басшысының орынбасары Бекмұрат Диаспен шағын сұхбат ұйымдастырған болатын.
Кейіпкерімізге «Қызылорда облысы – экологиялық тұрғыдан ең күрделі өңірлердің бірі. Сіздің ойыңызша, өңірдегі басты экологиялық қауіптер қандай және оларды шешуде қандай нақты қадамдар қажет?» деген сауалды жолдадық. Өз кезегінде ол қоршаған ортаны қорғау бағытындағы өзінің ой-пікірімен бөлісті.
– Ең алдымен, өңірдегі негізгі қауіп – су ресурстарының тапшылығы және оны тиімсіз пайдалану. Бүгінде Арал теңізі бассейніндегі су ресурстарының 80 пайыздан астамы ауыл шаруашылығына жұмсалады. Алайда суару жүйелерінің басым бөлігі ескі, шығын деңгейі жоғары, ал заманауи су үнемдеу технологиялары жеткілікті деңгейде енгізілмеген. Мұндай жағдайда су тапшылығы тек экологиялық емес, экономикалық дағдарысқа айналу қаупін тудырады. Су – бұл өңірдің тіршілік негізі, ал оны тиімсіз пайдалану – болашаққа қауіп.
Екінші ірі мәселе – Арал теңізінің ұзақмерзімді салдары. Соңғы жылдары Солтүстік Аралды қалпына келтіру бағытында нақты нәтижелер бар: теңіз көлемінің ұлғаюы, шамамен 36 пайызға дейін қалпына келуі, балық шаруашылығының жандануы – бұл жүйелі саясаттың оң нәтижесі. Бірақ бұл толық шешім емес. Арал теңізінің құрғаған табанынан жыл сайын ондаған миллион тонна тұз, құм және химиялық бөлшектер атмосфераға көтеріліп, мыңдаған шақырымға таралады. Бұл құбылыс тек Қызылорда облысына емес, бүкіл өңірдің экологиясына, халықтың денсаулығына және климатқа әсер етеді.
Үшінші маңызды фактор – климаттың өзгеруі. Арал маңында соңғы онжылдықтарда орташа температураның 2-2,5 градусқа көтерілуі, жауын-шашынның азаюы, құрғақшылықтың күшеюі және құмды дауылдардың жиілеуі байқалады. Бұл ауыл шаруашылығына, су ресурстарына және халықтың өмір сүру сапасына тікелей әсер ететін күрделі фактор. Сонымен қатар мұздықтардың азаюы – Сырдария сияқты өзендердің ұзақмерзімді су балансын әлсірететін қауіп.
Төртінші мәселе – жердің тозуы мен шөлейттену. Аралқұм шөлі жыл сайын ұлғайып, ауыл шаруашылығына жарамды жерлердің көлемі қысқарып келеді. Бұл тек экологиялық емес, әлеуметтік-экономикалық проблема, себебі халықтың табыс көзіне тікелей әсер етеді.
Бесіншіден, экологиялық факторлардың халық денсаулығына әсері. Арал маңындағы экологиялық жағдай тұрғындардың өмір сапасына, демографиялық көрсеткіштерге және жалпы әлеуметтік тұрақтылыққа ықпал етеді. Бұл мәселе тек табиғатпен шектелмейді, ол адам капиталына әсер ететін маңызды фактор. Осындай күрделі жағдайда шешімдер де жүйелі және көпдеңгейлі болуы тиіс.
Бірінші бағыт – су ресурстарын басқаруды түбегейлі реформалау. Бұл жерде басты құрал – цифрландыру. Сырдария бассейнінде автоматтандырылған мониторинг жүйелерін енгізу, су шығынын нақты есепке алу, деректердің ашықтығын қамтамасыз ету – бұл су тиімділігін арттырудың негізі. Сонымен қатар тамшылатып суару, жаңбырлатып суару сияқты технологияларды кеңінен енгізу қажет.
Екінші бағыт – өңірлік және халықаралық ынтымақтастық. Су – трансшекаралық ресурс, сондықтан бұл мәселені бір елдің өзі шеше алмайды. Қазақстанның халықаралық су ұйымын құру бастамасы, Халықаралық Аралды құтқару қоры аясындағы жұмыс – осы бағыттағы дұрыс қадамдар.
Үшінші бағыт – экожүйені қалпына келтіру. Сексеуіл отырғызу, «жасыл белдеу» қалыптастыру, Аралқұмды тұрақтандыру жобалары экологиялық тепе-теңдікті сақтауда маңызды рөл атқарады. Бұл тек табиғатты қорғау емес, климатты тұрақтандыру шарасы.
Төртінші бағыт – экономиканы бейімдеу. Өңірде суға тәуелді дәстүрлі ауыл шаруашылығын біртіндеп тиімді әрі аз су қажет ететін модельдерге көшу қажет. Бұл ұзақмерзімді тұрақтылықтың негізі болады.
Бесінші бағыт – технология және ғылым. Climate-tech шешімдерін енгізу, ғылыми зерттеулерді күшейту, деректерге негізделген басқару жүйесін қалыптастыру – бұл болашақтың негізгі талабы.
Алтыншы бағыт – әлеуметтік саясат пен халықтың өмір сапасы. Арал маңы тұрғындарының денсаулығын жақсарту, инфрақұрылымды дамыту, экологиялық білім беру экологиялық саясаттың маңызды бөлігі.
Қорытындылай келе, Қызылорда облысындағы экологиялық мәселелер жай өңірлік қиындық емес, бұл стратегиялық деңгейдегі сын-қатер.
Бұл өңір проблема ғана емес, дұрыс саясат, технология және өңірлік ынтымақтастық арқылы тұрақты дамудың нақты үлгісіне айнала алатын аймақ. Ең бастысы, мәселеге қысқа мерзімді шаралармен емес, ұзақмерзімді, ғылыми негізделген және жүйелі көзқараспен қарау.
