Он сегіз мың ғаламды жаратқан Құдайдың жер бетіндегі адамзатқа жіберген Пайғамбарларының саны 124 мың деп халық аузында жаттанды қалыптағы сөз айтылады. Әрине, олардың ішіндегі Құдайдың сөзі қасиетті Құран кітабында негізгі Пайғамбарларға тоқталған, солардың өміріндегі адамзатқа жеткізу керектігі қаралған өз заманының халқына өсиеттері, ескертулері, тиымдары мен әрбір халық тағдырын шешу мақсаттарын ақылға салып заманның жетістігімен қабылдауды дұрыс екендігі көп айтылады.
Ақырғы Пайғамбар Мұхаммедтің (А.н.ж) ерекшелігі, бейбіт өмір сүру ережелерімен мемлекеттік әділетті ел құрып, сондай тектес қолдау білдіріп мойындаған 20 елді біріктіріп үлгілі жүйе құрып, әлемге үлгілі атқарған міндеттерін біздер дұрыс бағалауымыз керек. Сол себептен Құран сөзінде «Әй, Мұхаммед, Біз сені әлемге үлгі қылдық» деп айтылуы жер беті халықтарына үлгілі мақсаттарын әр заманның жетістігімен дамытып, бейбіт те әділетке сенімді әлемдік жүйе қалыптастыру жұмысын қолға алу міндеттемелері тұрғанын, ол жүйе әлем елдеріне ортақ жақсылық әкелетінін ескергеніміз жөн.
Сондай үлгілі, атқарылуы міндетті істерінің екеуін атап өтейік. Бірі – ораза айт пен құрбан айт намаздарының қандай мақсаттарда оқылып, адамзатқа келтірілетін пайдасын қорытындылайтыны жөнінде болмақ.
Ораза айт – бұл бір ай бойы Жаратушының бейбіт өмір ұстанымын қалыптастырған әлемдік жүйедегі елдердің, өңірлердің басшылары (имамдары) халық алдындағы атқарылған ізгі жұмыстарының, халықтың денсаулығының жақсаруын, имандылық жолындағы халық пайдасына жасалған жақсы амалдарымен бөлісіп, үлгілі тәрбиені насихаттап қорытындылау және екі рәкәт намазбен Құдайға деген сенімдерін бекітуімен толықтырылады.
Осы айт намазында естіген атқарылған жұмыстардың екі дүниеге пайдасы бар нәтижелерімен, жақсы жаңалықтарымен қоса халыққа пайдалы амалдардың үлгісін алып, жиналған халық қуаныштарымен бөлісуге туған-туыстарының, жора-жолдастарының, елдің үлкендеріне құрмет көрсету мақсатында аралап тарасады.
Пайғамбарымыз (А.н.ж) өсиет сөзінде «Ораза айында қалыптастырған мінез-құлықтарыңды бір жыл бойы пайдаланыңдар» деген. Ораза ұстанған халықтың күндіз тек ас ішуден басқа, жаман әдеттен, келеңсіз қылықтардан арылып, адамның мінезі жақсы жағына өзгеріп, адам өз-өзін тәрбиелегендей күй кешеді. Дана Абай атамыз:
«Үш-төрт жылғы әдетің,
Өзіңе болар жендетің» деп, адам мінезінің өзгертуіне өзі себепкер болып, жақсы әдет адамға жамандыққа қарсы қорған болатынын айтса, Қожа Ахмет Яссауи бабамыз «Мінезім жаман деп айтпа» дейді.
Осылайша, әрбір адамнан бастау алған тәрбиелі мінезбен денсаулықтарын жақсартып, одан қоғам түзеліп, қоғамның мәдениетті рухани тыныштығы орнап, ел түзеліп Жаратушының нұсқаған бейбіт өміріне бейімделетінін дұрыс жол деп ақиқатын мойындайды.
Пайғамбарымыз (А.н.ж): «Ораза айында шайтан кісенделеді, тозақтың есігі жабық болады, жәннәттің есігі ашық болады» деген сөзінің мағынасы ораза айында қоғам, ел болып оразаның міндеттелген ережелерінен кейін оларды орындау арқылы елдің құқықтық, мәдениетті өркениетке бейім амалдармен жаманшылық (қылмыс) атаулы азайып, жақсылық амалдармен елдің ізгілігі (рухани мәдениеті) жоғарғы дәрежені көрсетпек, адамзат өз амалдарының нәтижесін осы дүниеде жетістігімен ақырғы дүниеге пайдасын сезініп көруі, елдің келешегіне, қоғамның шынайы әділдігіне деген сенімі нығаяды.
Құрбан айт намазы – ораза айтының қорытындысынан кейін екі ай ішінде әлемдегі әрбір елден амалы түзу, халықтың жанашыры, парасатты білімі мен мінезі халықтың атынан аманатты арқалай алатын тұлғаларды сайлауға мүмкідік беріледі. Абай атамыздың «Біреулер қажыға барып жүр, болмаса да қажы парыз» деп, қара сөзінде қатты сынға алатыны осыдан болса керек.
Жаратушының көрсеткен жолы адамзаттың бейбіт сеніммен өмір сүруі ерекше бағаланып, әділетті сайлаудан кейін іріктеліп әлем бойынша сайланған тұлғалар Құран Кәрімде Жаратушы белгілеген «Адамзатқа ортақ бейбіт орын Қағба» деп көрсеткен жерге, әлемдік дәрежеде есеп беруге, кем-кетікті мәселелерді шешуге, елдердің ара қатынасын және әлемде Жаратушы көрсеткен бейбітшілік сенімі жолын талқылап әділ шешім келісіміне келуге жиналады. Өз елінің аманатын, тағдырын шешуге әлемнің әр елінен дайындалып келген қажылар міндетті түрде екі бөлек ақ матаға оранып(ихрам) киеді, ол туралы қасиетті Құранда: «Сендер үшін ең қайырлы киім –тақуалық киімі» – деген. («Ағраф» сүресі, 26-аят).
Қажылыққа жиналған өкілдердің біркелкі ақ матамен киінуінің өзі адамзат атаулының Құдайдың алдында бәрінің бір екені, ұлтына, нәсіліне қарамай әділ шешім қабылдауға біркелкі ақ киімнің тікелей әсері бар екенін көрсетеді. Қазақ халқының «Аққа Құдай жақ» деп айтуының өзі осыдан қалса керек. Ақ матаны (ихрам) арнайы кигеннен кейін жаман сөз айтуға, ұрысуға, тірі жан иесіне зиян тигізуге, аң аулауға, шыбын-шіркейді өлтіруге, жапырақты жұлуға тыйым салынған. Құдайдың белгілеген бейбітшілік орнына келген өкілдер әділдіктің, мейірімділіктің, рахымшылықтың шешімін қабылдауға бейімделу керек, ниеттері мен мақсаттары өзгермес үшін, бейбіт жанға айналуы қажет.
Жаратушы Иеміз Құранда: «Мені еске алыңдар, мен де сендерді еске алайын» деп бұйырған. («Бақара» сүресі, 152-аят)
Әрбір жылда барған уақытта, әлемдік өзекті негізгі тақытыпты таңдап, сол тақырыптағы Құран аятын Қаңбаға араб тілінде жаздырып, келушілер оңнан солға қарай оқып 7 рет айналады. Яғни, сол жылы сол тақырыпта ауқымды жұмыстар жүргізіледі деген мақсатты алға қояды. Сол аяттың түсіндірме жұмыстары әр елдің ішінде өз тілдерінде насихатталып, сол аяттың мақсатында өзекті амалдар жасалып, келесі қажылықта ол жұмыстардың нәтижелі, елге пайдалы есебі беріледі.
Құдайдың алдында әлем бойынша адамзаттың есебін беріп, бұл дүниеде әділ шешімін қабылдап келісімге келіп қол қойып, бұл дүниедегі әділдікпен шешілген есептің ақырда сұрауы болатын күн бар екенін мойындап екі рәкәт құрбан айт намазымен қорытындылайды.
Құранда: «Ғасыр (замана) атымен ант етемін! Иман айтқан, жақсы амалдар жасаған, бірін-бірі шындыққа шақырған, бір-біріне сабырлы болуды насихаттаған адамдардан басқаның бәрі, сөз жоқ, зиян тартады» делінген. («Ғасыр» сүресі 1-3 аяттар).
Пайғамбарымыз (А.н.ж) өзінің үлгілі басшы болуды, адал адам болуды, әділдікті әрдайым қолдап, қарамағындағыларға айтып түсіндіріп насихаттап және Құдайдың, халықтың алдындағы жауапкершілікті көрсетіп кеткен.
Қоғамға жат қылықтармен адамды аздырар әрекеттерден қандай идеология алып шығады? Әрине, Жаратушының сөзі Құранды қазіргі уақыттағы ғылыммен, өмірмен, күңделікті тіршілікпен байланыстыра отырып насихаттап әрбір жас зердесіне иланымды, қонымды, қарапайым етіп енгізе алатын ақиқат негізі керек.
Құранда: «Ал бұл ірі Хаж күні, Алладан, елшісінен халыққа бір жарнама» делінген («Тәуба» сүресі, 3 аят). Осы аятта хажылықтың мақсаты тек біржақты күнә төгетін орын емес, тіршіліктің мәнін бірігіп ойлап, шешім қабылдайтын орын екенінен хабар беріп тұрған жоқ па? Алла біздің байлығымызға, дүниемізге мұқтаж емес, біз Жаратушыға мұқтажбыз. Алдағы уақытта осы ұғым шешімін табатын адамзат баласының өзекті мәселесі болуы керек. Осындай әлемдік дәрежеде адамзаттың тағдыры, мәселесі, келешегі Құдайдың атынан әділ шешім қабылдайтын жер қасиетті болып қалмақ.
Осы амалдармен адамзат баласының бұл дүниеге келгендегі, кәмелетке толып, ақыл кіргеннен бастап барлық амалдары мен іс-әрекеттері үшін сұрауы бар екені және өзінен бастап елге, халыққа жасаған жақсы-жаман амалдарының есебі болатынын, бұл дүниеде адалдық пен әділдікті ұстанып, ақырда сол амалы өзіне қорған болатынын мойындағаны Құдайдың алдындағы жауапкершілік деп түсінгеніміз абзал.
Біз дінді жеке басынан, топтық сенім мүддесінен аспайтын, халықтың кемшілігін айтып өзіне дәреже жинайтын, тар сананың жетегінде кеткен жаттанды діни түсініктерді қайталай бергенді емес, заманымызға керек ететін, ел болашағына, адамзатқа ортақ Жаратушының бейбіт сенімі жолына қолдау білдіріп, қоғамды заман талабымен мәдениетті өркениетке деген сеніммен бағытқа бастауымыз қажет.
Құдайдың жолы адамзатқа ортақ екенін, оны заман талабымен адамзатқа жеткізіп түсіндіру барлығымыздың міндетіміз болып табылады.
М.НҰРЖАНОВ,
«Ақиқат нұры» қоғамдық бірлестігінің төрағасы.
