Соғыс өрті тұтанғанда Қазақстаннан қаншама ер-азамат Отан қорғауға аттанды. Олар жаумен нағыз қаһармандықпен айқасып, Жеңіске зор үлес қосты. Көп күткен Жеңісті жақындатуға елде қалғандардың да еңбегі орасан болды. Сондай тыл ардагерінің бірі — жалағаштық Құрманбай Құлтабанұлы (1902-1989 жж). Атамыз елге еңбегі сіңген мұрап, шежірені жақсы білетін абыз ақсақалдардың бірі еді.
Арғы атам Есмаханды жас кезінде жеңгелері «Құлтабан» деп атаған. Себебі бала кезінде табаны құмға күйіп, тілім-тілім боп жүреді екен. Күні бойы ауыл іргесіндегі көлдің жанында жалаңаяқ жүгіріп жүргенді ұнататын қасиеті болыпты. Өскен соң ол қалың елдің мұңын жоқтап, әділдіктің ақ туын желбіреткен атпал азаматқа айналады. Ал арғы атамыз 1850-1908 жылдары өмір сүрген, өте қарулы кісі болған деп айтылады.
Төрт түлік малдың ішінде сиыр күтімін ерекше білетін шаруаға қыры бар ол Жаңадария бойындағы Тұрақ тамының маңында томардан үлкен қора салыпты. Құлтабаннан (Есмаханнан) – Серікбай, Құрманбай, Қуандық тарайды. Үш ұлдың кенжесі 1942 жылы ұрыс даласында мерт болған. Екеуі тұлғалы азамат болып өседі. Отбасының үлкені Серікбай (1880-1942) өмір есігін Жаңадария алқабында ашқан. Әжеміз Күнбибі екеуі өмірге екі ұл, екі қыз әкелген. Олар – Күләш, Балаш, Өмірзақ және Карбоз. Ал бүгінгі әңгіме Құлтабанның ортаншы ұлы Құрманбай төңірегінде өрбімек.
Құрманбайдың ізіне ерген бауыры Қуандық 1941 жылы 22 маусымда соғысқа алғашқы лекте аттанғаннан хабарсыз кеткен. Осы орайда, дайындығы жоқ бұйығы ауылда өскен қыр жастарын бірден ашық ұрысқа кіргізіп, бақайшағына дейін қаруланған жау әскерімен болған кескілескен шайқаста қазақтардың қынадай қырылғанынын тарих дәлелдеп отырғанын еске сала кетейік. Құлтабанның кенжесі де осындай әділетсіз соғыстың құрбанына айналды.
…1926 жылы ағайынды Серікбай мен Құрманбай қазіргі Қармақшы ауданы Ақжар ауылы аумағындағы «Дауылкөл» көлінің жағасына тары егіпті. Жаздың ортасын қарай егін шығып келе жатқанда алқапты топан су басып, екі жігіт егістікті амалсыздан тастап кетеді. Күздің басында Ақжардағы Серікбайдың бір құрдасы: «тары пісті, неге жинамай жатырсыңдар?» деп хабар жібереді. Мұны естіген екі жігіт дереу жетіп барса, шынымен де жаздай суда тұрған тары өте бітік өскен екен.
Құрманбай қамыстан сал жасап мініп, бітік тарыны орып, әкеліп беріп отырады. Ал ағасы Серікбай қырман жасап, тарыны суырып, тазалайды. Сөйтіп, олар мол егінді төкпей-шашпай жинап алады. Аш кезде жеген тарының дәмін Құрекең бізге үнемі айтып отырды. Бұған қоса, ол 1929 жылы «Мәдениет» каналын қазғаны туралы да деректі құлағымызға құйып отырушы еді. Сол жылы бір орыс инженер каналды қазу үшін жерді өлшеп, болашақ каналдың қазықтарын қағып шығады. Сонда Құрекең соның қазығын ұстап, қол көмек берген. Кейін өзі де атақты мұрап болды.
Орыс бір шақырым сайын иін тастап, өлшемді бұрып отырған. Мұны түсінбеген Құрманбай әлгіге «неге иін тастайсың, түзу етіп өлшей бермейсің бе?» деп таңданыспен сұрақ қойғанда маман орыс: «қазір каналды қазатын техника жоқ, сондықтан иін қайырды тұтып, қатты ағыс өз жолын өзі қазып алады» деп түсіндіріпті.
1931-1933 жылдардағы ашаршылық – қазақ тарихындағы қасіретке толы беттердің бірі. Кеңестік тоталитарлық жүйе үстемдік құра бастаған 30-жылдары қазақ халқына қолдан қиянат жасалды. Оның астыртын құпия себептері болған. Мысалы, өкімет алдымен дәстүрлі қоғамда өмір сүріп келе жатқан халықтың мал-мүлкіне 1928 жылы тәркілеу жүргізді. Мұның соңы халық наразылығын тудырып, көтеріліске шығуына, одан кейін ашаршылыққа ұрынып, босқан қазақ жұртының шетелдерге көшуіне әкеп соқты. Осы жылдары мұрап Құрманбай іскерлігімен ауыл тұрғындарын аштықтан аман алып қалған екен. Атам өзі бас болып жергілікті тұрғындарға «Бозарық» каналын қаздырған. Сол канал халыққа әлі күнге қызмет етіп тұр.
Замандастары секілді Құрекең де бейнетті көп көрген. Жас кезінде белгісіз сырқаттың салдарынан сол көзінен айрылған екен. Сол себепті Отан соғысына жарамсыз деп танылады. 1942 жылдан Сольилецкі және Аралсольтресте еңбек армиясында болып, елге келген соң тылда еңбек аянбай етіп, майданды азық-түлікпен қамтамасыз етуге күш салды. Еңбекпен ерте есейген жан «Еңбекші» колхозында төраға, бригадир болды.
Көнекөз қариялар «Құрекең еңбек тәртібін алғаш өзінің әулетінен, балаларынан талап ететін» деп аузынан тастамайтын. Ұлы Ердәулет еңбек жолын масақ теруден бастағанын айтады: – Әкем Құрманбай колхоздың төрағасы. Ол кезде төрағаның отбасы жұмысқа бірінші боп шығуы керек. Бастықтың баласы масақ теруге шықса өзге балалар да амалсыздан колхоз жұмысына жегіледі. Соғыстың соңғы жылы бидай орылып, барлық балалар масақ теріп жүргенбіз. Орталықтан мұғалім келіп мені алып кетті. Сол 1945 жылдың күзінде мектеп есігін аштым. Отақ отау, масақ теру секілді колхоз жұмыстары мектепті бітіргенше жалғасты, – дейді.
Отан соғысы басталғанда Құрекеңнің жұбайы Айшагүл науқастанып үйде болады, балалары жас. Көршілердің бәрі балғындарды осында қалдырған. Сол себепті атамыздың үйі күндіз балабақшаға айналған. Осылайша, Құрманбай ата іскерлігімен бірге елге үлгілі отбасы ретінде танылған. Айшагүл анамызбен бірге өмірге 6 перзент әкелген. Олар – Дәнеш, Бағдәулет, Зейнекүл, Ердәулет, Боранбай және Үміткүл. Өкінішке қарай, Ерекеңнен (Ердәулет) басқа ер балалары тұрақтамай, жас кезінде белгісіз аурудан шетінеп кетіп отырған.
Апаларымыз Дәнеш, Зейнекүл пен Ердәулет бала болып ойнамай, таң бозынан егістіктің басында масақ терген. Жастайынан білімге құштар болып өскен Дәнеш апа өлеңді табанда суырып салады екен. Бір жолы Дәнеш құрбысы Рабиғамен бірге масақ теріп жүргенде өндіріс бригадирі Айтжан келеді. Уақыт түскі ас кезінен ауып кетсе керек, жас балалардың қарны ашқаны жанына батқан ол қолындағы орағын тастай салып:
Салғаным сары атанға белдік деймін,
Айтжан аға көмегіңе келдік деймін.
Көмектің қызығы жоқ, қымызы жоқ,
Арықтан су ішпесек өлдік деймін.
Ағаның еккен егісі кекірелі,
Қойлары кекіре жеп семіреді.
Көмекке қыздар келді деп,
Бір қойды соя салса, несі кетеді, – деген екен. Бұл өлең өте ұзақ болған, көнекөз қаттар кешеге дейін айтып отыратын. Дәнеш апаның өлеңдерін кезінде ешкім жазып алмағандықтан ұмытыла бастады.
1953 жылы «Ленин» колхозына Ахатай Рахметов төраға, ал Құрманбай орынбасар болып сайланды. Сонымен бірге ол су мұрабы қызметін қосымша атқарған. Техника жоқ, барлық су жолдары қолдың күшімен қазылатын кез. Қолдан арық қазатын «отсовка» деген құрал шығып, оның күшімен 100 метрден жап, 50 метрден атыз тартады. Бір загонды (қатар тұрған 4-5 атыз) екіге бөледі. Загон тарлау болса су тегіс әрі бірқалыпты тарайды. Су тегіс тұрған жерге күріш те жақсы шығады. Құрекеңнің білгір мұрап екенін ауылдың кейінгі басшылары да біліп, оның ақыл-кеңесіне жүгінген. Ол Райымбай Сейітжанұлы және Аяған ағаларымызға көп еңбек сіңірді.
Колхоз 1963 жылы совхоз болып қайта құрылады. Оның алғашқы директоры Бадамбек Арынғазиев, орынбасары Алдаберген Бисенов болды. 1965 жылы совхозға А.Бисенов директор болып тағайындалды. Олардың жұмыстарының алға басуына Құрекеңнің үлесі болды. А.Бисеновтың ұсынысымен егістік жер көлемін кеңейтіп, Бозарықтың аяғын созуға, коллектордан латок салуға ұсыныс жасайды. Бұл жауапты жұмыстың да басы-қасында Құрекең жүргенін ел айтады.Ол түнімен қазық жасап, екі метрлік таяқпен Тұрғанбайдың үйтамына дейін өлшеп барған. Көмекшісі Өміртай болса, дайындалған қазықты көрсеткен жерге қағып отырыпты. Сөйтіп, әйгілі «Бозарықты» Тұрғанбай қорымына қарай құлатып қазады. Сол жылы осы аумаққа картоп, қауын егілді. Ауыл тұрғындары осы молшылықтың игілігін көріп, қуанышқа кенелді. Көп ұзамай Құрекең түгел шлюз жоқ деп директорға ұсыныс жасаған. Кейін ол шлюз құрылысының сызбасын кәсіби білім алған кәнігі мамандай директорға көрсетіп, оны таңдандырған.
Сол сызба бойынша шлюздер мына төменедегі арықтарға салынған екен: 1). Қасен арық. 2). Шайхы арық. 3). Кеметай ата. 4). Қамысты ата. 5). Бозарық. 6). Мәмбет ата. 7). Қайықбай ата. Осы арықтың барлық орнын қазып, цементін құйып, ел игілігіне жаратып жұмыс жасаған Құрекең жоқтан бар жасайтын іскер еді. Арықты қазған кісілер Кенбай, Имаш, Кеметай, Өміртай, Райымбек және тағы басқалары – біздің ауылдың тұрғындары. Кейін «Сталин» (Ақсу) ұжымшарына төраға болып қызмет еткенде де бастықпын деп кабинетте отырмай, кетпені қолынан түспей егіс басынан табылатын. Қариялар «бізді нанға тойғызған Құрекең» деп отыратын.
Күріштік жердің су жүретін арықтарының жолын маусым айында қамыс басып тастайды. Осы тұста Құрекең тағы бір қырынан танылады. Барлық күрішшілерді жинап, өзі бас болып 4-5 атты қарулы кісіні арыққа сағасынан бастап түсіріп соңына дейін жүріп отырады. Аттың тұяғынан сынған қамысты күрішшілер айырмен жинап, сыртқа шығарып отырады. Сөйтіп арық тазарып, егістікке су толық жеткен екен.
Ол бүкіл саналы өмірін Мақпалкөл ауылның өркендеуіне арнады. Ұрпақтары біздер ғибратты әңгімелерін тыңдап өстік. Кешегі кеңес дәуірінде де ораза-намазын қаза қылған жоқ. Ақсақал атанған кезде де каналдың жағдайын бақылап отырды. Тіпті, оны қазып жатқан тракторшылар Тұрар Нұрмаханов, Төлеміс Бектаев, Қалдыбек Сейітжановқа барып, судың ағымы туралы ақыл-кеңесін беріп отырды.
Ақылы дария, ойы ұшқыр қарияның іскерлігіне осы азаматтар ерекше тәнті болған екен. Ол мұрап, диқаншылығымен бірге он саусағынан өнер тамған шебер де еді. Оның қолынан шыққан «екі басты ер», «құранды ер», «қанбас ерді» халық бергі уақытқа дейін тұтынып келді. Атқа ең жайлысы «қанбас ер» деп айтып отыратын. Ерді ағаштан шауып, қайыңның қабығымен қаптап алатын. Сонымен бірге, сөзге шешен, әзіл әңгімемен жұртты күлдіріп отырушы еді. Бірде үйіне қонақ шақырады. Төрге қарай озған Досбол ақсақал отыра бергенде абайсызда перденің жиегін басып қалып, темір карниз басына түсіп кетіпті. Жұрттың бәрі дүрлігіп қалғанда Құрекең: «бас жарылса бөрік ішінде» деген, әлі-ақ жазылып кетер, мүліктің бүлінгені қиын болды-ау!» — деп абдырап қалған ағайындарды ду күлдіріпті.
Қазақта «мал өсірсең-қой өсір, табысы оның көл-көсір» деген сөз бар. Осы нақылды берік ұстанған Құрманбай ата ұсақ малдың арасынан қой өсірді. Өзі мал жаюдың қыр-сырын жетік меңгерген маман болатын. Жаздың аптап ыстығы мен қыстың қытымыр аязында қолынан шопанның таяғы түскен жоқ. Бүгінгі біздің заманды өте бақытты кезең деп айтып жатамыз, осы бақыттың алғашқы дәнін сепкен Құрекең секілді еңбек азаматтары. Мұны қазіргі ұрпақ біліп, еңбектің ер атандыратынын білсе дейміз. Сонда ғана біз өткен ата-бабалардың өмір жолынан тағлым аламыз. Ал туған жерді түлетіп, бүкіл ауылды қанатының астына сыйғызған тыл ардагері Құрманбай ақсақалды бүгінгі ұрпақтары ұлықтай беретіні сөзсіз.
Сәкен СЕРІКБАЕВ.
Қызылорда қаласы.
