1986 жылы 26 сәуір тарихта және миллиондаған адамдардың есінде өзінің қасіретімен жазылмас дерт есебінде қалды. Бұл күн көптің жанын жаралаған, жүрегінде із қалған тарихи әрі тағдырлы күн еді.
Міне, осы қасіреттің құрбаны болғандарды еске алу мақсатымен 1996 жылы тұңғыш рет ЮНЕСКО мен БҰҰ -ның шешімімен 26 сәуірде дүниежүзінің 40 мемлекетінде осы күн қаралы салтанатпен аталып өтілген. Биыл осы қайғылы жағдайдың орын алғанына 40 жыл толып отыр.
1986 жылы 26 сәуірден 27-не қараған түні бейбіт мақсатта жұмыс істеп тұрған атом электр станциясы бақылаудан шығып, өзінің дүлей күшін көрсетті. Чернобыль АЭС-інде болған апат мемлекет басына келген қатаң сынақ болды. Апатты аймақтан тұрғындарды көшіруді 2 мамырдан бастап қолға алды. Осы кезде Киев қаласында жұмыс істейтін шетелдік мамандар мен студенттер қаланы тастап кетіп жатты.
Апаттан кейін 8 минутта 4 реактордан сыртқа шыққан 180 тонна радиактивті отын ауаға тарап, халық АҚШ-тың Херосима мен Нагасаки қалаларына тастаған атом бомбасына тең сәулеге шалдыққан. Радиоактивті түтін шекара асып, Беларуссияның Гомель, Могилев облыстары, Украинаның Киев, Житомир облыстары мен Ресейдің Брянск облыстарының тұрғындары түгелімен шалдықты. Жалпы радиоактивті отынның тозаңы 160 мың шақырым аумаққа жайылып, оннан аса мемлекеттің 17 миллион тұрғынын улаған. Апатты аймаққа КСРО-ның 11 облысы кірген.
Станцияға графитті-уран реакторы қойылып, оның қуаты 3200 МВТ құраған. Орасан зор қуатқа ие реакторды салушылар әу баста оның қауіпсіздігін айтып, автоматты түрде апатты болдырмайтын жүйені жобалауды ескермеген. Станция жобасын мемлекеттік комиссия қабылдап, МАГАТЭ халықаралық ұйымы бекіткен. 1977 жылы станцияның 1-ші, 2-ші блогы іске қосылған. Араға алты жыл салып, реактордың 3-ші, 4-ші блогы салынған. АЭС алғашқы электр энергиясын беріп үлгірмей жатып, апат орын алып, 63 рет негізгі құрылғы істен шыққан. Мұның өзі ерте ме, кеш пе, АЭС-те орасан зор апаттың болатынын ескерткен. Алайда өздеріне сенімді мамандар мұндай әрекеттің болуы мүмкін емес деген үстіртін ойдан шыға алмаған. Ядролық реактордың жалыны 300 метрге көтерілген. Жарылыс кезінде салмағы 1 тоннаға жететін темір жабулар әуеге ұшқан. Атом отыны жалғанған 1661 канал ашық аспан астында қалып, атмосфераға араласып, жел бағытына үдере көшкен. Жарылыс кезінде кешенді 4500 адам жұмыс істеген. 4 реактордағы өртті ауыздықтау 8 күнге созылған.
Чернобыль АЭС-ында істейтіндер мен ішкі зона аймағындағы қызметкерлер ішкі зонаға кіргенше үш рет көлік пен киімдерін алмастырып отырған екен. Олар АЭС-тен кемі 50 шақырым алыста тұрған. Таңертең 30 шақырымдық зона ішіне кіретін жерде бір рет киім ауыстырады және басқа көлікке ауысады. Зона ішінде тағы бір рет арнайы киім алмастырып, қорғаныс шараларымен қамтылады. Көлікті тағы алмастырады. Соңғы реакторда істейтіндер үшін тәртіп тіптен қатаң болған. Ішке кіріп шыққанда қатаң түрде киім алмастырады және киген не пайдаланылған заттарды тастайды немесе қайталай тазалаудан өткізеді. Іште көбінесе басқарылатын техникалар пайдаланылған, сыртқа ешқашан шығарылмаған. Жалпы әр күнгі жұмыс өте үлкен дайындықты қажет еткен.
Чернобыль АЭС-да апаттың зардаптарын жоюға КСРО-ның барлық аймақтарынан еріктілермен қатар арнайы қызмет орындарының қызметкерлері де атсалысты. Талайдың тағдырын шайқаған Чернобыль апатын залалсыздандыруға Кеңес Одағы бойынша 276 әскери бөлім қатысқан. Солардың ішінде әскерде жүргендері бар, азаматтық борышын бұрын өтегендерден қайта шақырылғандары бар, жалпы алғанда 19 бен 40 жас аралығындағы 32 мың қазақстандық бір кісідей жан аямай атсалысты. Мыңдаған азаматтың арасында Қызылорда облысы бойынша 800-дей азамат қатысқан. Олардың қатарында жұмысшылар мен қызметкерлер, жауынгерлер, дәрігерлер, инженерлер мен құрылысшылар апат болған аймақты залалсыздандыруға қатысқан. Олар радиация қаупіне қарамастан, отқа түскен темірдей ерлік танытып, апаттың кең көлемде таралуына жол бермей, өз өмірлері мен денсаулықтарын тәуекелге тігіп, әлем халқын радиацияның зиянды істерінен қорғады. КСРО Қорғаныс министрі Д.Язов қол қойған №045 құпия бұйрықта «Залалсыздандыру жұмыстарына жасы 30-ға жеткен, әрі үйленген, екі немесе одан да көп баласы бар азаматтар ғана тартылсын. Бұл жұмысқа тартылу мерзімі үш айдан аспасын» деп жазылған. Алайда, апатты залалсыздандыруға жастары жиырмаға толған әскерге шақырылғандар да тартылған. Тіптен, екі жыл қатарынан сонда әскери қызметін өтегендер де болыпты. Ол жерге ұзақ жүру азаматтар денсаулығының әлсіреуіне алып келген.
Апаттың алғашқы күні бірден 80 адам қаза болып, зардабынан 2 мыңнан астам адам ауруханада көз жұмған.
Радиоактивті элементтің құрамында адам организмінде рак ауруларын тудыратын цезий-143, йод-131 химиялық түзілімдері болған. 1986 жылы 14 мамырда СОКП Орталық комитетінің Бас хатшысы Михаил Горбачев орталық теледидар арқылы сөз сөйлеп, апаттың орын алғанын ресми түрде мәлімдеді. Ол өз сөзінде апатты жағдайдың орын алуына Батыс елдердің ықпалы болғанын, оның түпкі мақсатында кеңестік жүйеге қарсы озбырлық тудыру ниетінің жатқанын түсіндірді.
2000 жылы 5 маусымда Украина Президенті Леонид Кучма Чернобыль АЭС-ның ресми жабылғанын жариялады. Алайда тоқтатылған реакторлар мен ядролық отындарды бір жайлы ету үшін өте үлкен қаржы мен күш керек екені белгілі.
Қызылордалық чернобыльшылардың көпшілігі әскери міндетін өтеу барысында немесе азаматтық қызметпен барып, аса қауіпті аймақта еңбек етті. Радиация деңгейі адам денсаулығына өте зиянды болғанына қарамастан, олар өз борышын адал атқарып, апаттың кең көлемде таралуына жол бермеді. Бұл — нағыз ерлік пен отансүйгіштіктің белгісі. Апат кесірінен адам денсаулығына орасан зор зиян тигізді. Қатерлі ісік, қан аурулары, жүрек-қан тамыр сырқаттары көбейді. Мыңдаған бала кемтар немесе түрлі дертпен дүниеге келді. Табиғатта үлкен зардап шекті: жер, су, орман, жануарлар әлемі ұзақ жылдарға жарамсыз күйге түсті.
Апат салдары әлі күнге дейін сезілуде. Чернобыльден зардап шеккен азаматтар түрлі ауру дерттерге шалдықты, көптеген отбасының тағдырына жазылмас жара салды. Кейбірі өмірден озды. Чернобыль апатының зардабы бір ұрпақпен шектелмей, бүгінгі күнге дейін сезілуде. Соған қарамастан, сол жылдары қызмет еткен азаматтар өз міндетін Отан алдындағы борыш деп білді.
Қызылорда облысында Чернобыль апатына қатысқан ардагерлердің денсаулығын қорғау, әлеуметтік қолдау көрсету — мемлекеттің және қоғамның маңызды міндеті болды. 2004 жылы Чернобыль апатына қатысқан ардагерлер мен зардап шеккен азаматтардың құқықтарын қорғау және әлеуметтік жағдайын жақсарту мақсатында Қызылорда облысында «Чернобыль Ардагерлер қоғамы» құрылды, төрағасы Сандыбеков Сансызбай Сейлханұлы болды.
Қазіргі уақытта Қызылорда қалалық «Чернобыль» қоғамдық бірлестігінің төрағасы Шахатов Жұмабек Алиханұлы апат зардаптары мен оны жоюға қатысқан азаматтардың ерлігін кеңінен насихаттау мақсатында «Чернобыль» ардагерлер қоғамы түрлі тағылымдық іс-шаралар ұйымдастыруда. Ардагерлер жастармен жүздесіп, өз өмірлік тәжірибесімен бөліседі, білім беру ұйымдарында ерлік пен жауапкершілікке баулитын патриоттық іс-шаралар, ашық сабақтар, сонымен қатар бокстан, футболдан облыстық, қалалық турнирлер ұйымдастырылып келеді. Сондай-ақ, жыл сайын Қызылорда қаласындағы Тағзым алаңы аллеясында Чернобыль радиациялық апаты құрбандарын еске алу күніне арналған митингі және гүл шоқтарын қою рәсімі өтеді.
Ең алғаш 2002 жылдың 12 желтоқсанында ҚР Президентінің Жарлығымен Чернобыль жауынгерлері мемлекет алдында алғаш рет Қазақстан орден-медальдарымен марапатталған болатын. Бірақ қызылордалық ардагерлер атаққа емес, рухани және материалдық көмекке зәру еді.
2020 жылы ҚР Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев әлеуметтік қолдауды күшейту мақсатында «Ардагерлер туралы» Заңына өзгерістер енгізіп, Чернобыль апатының зардабын жоюға қатысқан азаматтарды белгілі бір тұрғыдан соғыс ардагерлеріне теңестірді. Бұл шешім — олардың ерлігіне берілген әділ баға. Олардың қатарында Чернобыль апатының салдарын жоюға қатысқандар, радиациядан мүгедектік алғандар, радиациядан зардап шеккендердің балалары, апат салдарынан қайтыс болғандардың отбасы мүшелері болды. Оларға әлеуметтік кепілдіктер мен жәрдемақылар, медициналық көмек, тұрғын үй алуға, салықтық жеңілдіктерге құқық берілді.
Чернобыль қасіреті — адамға берілген ащы сабақ. Ол ядролық технологияларды пайдалануда қауіпсіздік және жауапкершіліктің қаншалықты маңызды екенін көрсетті. Бұл трагедия бейбіт атомның да адам өміріне қауіп төндіруі мүмкін екенін дәлелдеді.
Чернобыль апаты — адамзатқа үлкен сабақ. Қызылорда облысынан шыққан ардагерлердің ерлігі мен жанқиярлық еңбегі ешқашан ұмытылмайды. Олардың өмір жолы – жас ұрпаққа отансүйгіштік пен жауапкершіліктің айқын үлгісі. Ерлік ескерусіз қалмайды, ал тарих тағылымы — мәңгілік.
А.ӘЛИАСҚАРОВА,
Қызылорда облыстық мемлекеттік архивінің I санатты археографы.
