Халық ауыз әдебиеті үлгілері, оның ішінде аңыздар қандай ғажап?! Мәселен, күллі қазаққа Домалақ ана атымен танылған Нұрила қыздың тұрмыс құруы жайлы әпсана барынша тартымды әрі ғибратты. Түсіне білсек оның бүгінгі бойжеткендердің бой түзеп, ой түюіне әсері орасан. Ал мына ғибратты әңгімені майдангер ақын Асқар Қожахметовтың қызы, ақпарат саласының үздігі Гауһар әріптесім баян етті.
– Бұл аңыз әңгімені ертеректе ауылдағы (Жалағаш, Т.Жүргенов атындағы ауыл) үлкен кісілерден естідім. Әсерлілігі сондай, күні бүгінге дейін ойымнан шықпайды. Сол кездегі аналардың қандай қасиет пен өсиетті бойына түйгенін осы аңыздан-ақ байқауға болар. Тектілік шынында ұлтымыздың қанында ойнап тұрғанын жазбай танисың да, көкірегіңді мақтаныш сезімі билейді. Шіркін, арды ойлаған аналарым-ай, сендер перизаттай пәк, теңіздей тереңсіңдер! деп айдай әлемге жар салғың келеді, – деді ол.
«Өткен ғасырлардағы жаугершілік, бүліншілік заманда бір кісі қалың ағайынымен бірге көршілес Қытай еліне кетіп, бас сауғалайды екен. Күндердің күні ол белгілі бір себеппен бергі бетте қалып қойған, тұтқында отырған екі жеңгесін құтқару үшін түн жамылып шекарадан өтеді. «Жеңге мен бауырдан жан садақа» деген тәуекелі қабыл болып, құшағында сәбиі бар, екі жеңгесін тұтқыннан босатып, қашып шығады. Алайда жол-жөнекей әлгі нәрестеден тірідей айырылып қалады. Жолда сан қиындықты көріп, арып-ашып бір белестен көтерілгенде алдарынан киіз үйлі қазақ ауылы кездесіпті.
Есі шыға қуанған әлгі кісі сүріне-жығыла алға ұмтылғанда, екі жеңгесі отыра кетіпті. Олардың бұл қылығын түсінбей: «Оу, айналайындар, қырқына шыдағанда, енді біріне шыдаңдар. Бір ұмтылсақ, ауылға да жетіп қаламыз. Қанекей, тұрыңдар!» дейді әмірлі үнмен. «Әбден қалжыраған екен-ау, бейшаралар» деген ойдың жетегінде келе жатқанын біліп, бір жеңгесі: «қайным-ау, шаршап тұрған жоқпыз. Ұялып тұрмыз» депті.
Сұраулы жүзбен қараған қайнысына «Танып тұрмыз, бұл бәленше атамның ауылы ғой. Бірақ ауылға жалаңбас қалай барамыз?» деген жауапты естіген ағамыз аңырып тұрып қалыпты. Қашып-пысып жүргенде, орамал тұрмақ, қайбір бүтін киім қалды дейсіз? Содан ол жігіт «Ә-ә, солай екен-ау» деп біраз тұрыпты да таптым деп отыра қалып, етігін шеше бастапты. Етігін шешіп, екі шұлғауды екі жеңгесіне ұсыныпты. Олар да сөзге келмей, жымиған қалыпта шашын жиыпты. Сөйтіп барып ауылға беттеген екен.
Көрдіңіздер ме, қазақ келіндерінің ибасын? Түсіне білген адамға олардың бұл ісінде ата салтын ардақтау жатыр. Міне, бұрынғының адамдары! Осындай ибалы, инабатты келіндер біздің ата-баба дәстүріне кір келтірмей, атаны ата, енені ене, басқа отбасы мүшелеріне шынайы құрмет көрсеткен. Мұны аңыз десек те ақылы дана жеңгелер көптен саналған ғой, қазақта!
Сөз түйіні: Ар-ұят пен абыройды, намысты бәрінен жоғары қойған қазақ аналарының осы әрекеті оқырманға ой салары анық. Дәуірдің додасын, заманның зарын көз алдыңа келтіретін шағын әңгіменің астарында қаншама ұлылық сыйып тұр! Бұрынғы ертегіші әжелер енді жоқ, ұрпақ тәрбиесі кенжелеп тұр деп бармақ шайнаймыз. Осындай өнегелі әңгімелер – ертегі мен аңыз, батырлар жыры әр шаңырақта кітап сөресінде тұрса, үлкендеріміз ұл-қызына отбасында айтып отырса, қандай жарасымды болар еді…
Жазып алған Дәуіржан ЕЛУБАЕВ.
