Қоғамдағы әрбір әлеуметтік құбылыстың тек моральдық не құқықтық қыры ғана емес, экономикалық салдары да болады. Соның ішінде некеге мәжбүрлеу мен тұрмыстық зорлық-зомбылық мәселесі көбіне отбасы шеңберіндегі жеке трагедия ретінде қабылданғанымен, оның мемлекет пен қоғам экономикасына тигізетін әсері әлдеқайда терең әрі ауқымды. Бастысы, бұл құбылыс ұлттық дамудың қарқынын тежейді.
Мәжбүрлі неке – адамның құқығын шектеу
Некеге мәжбүрлеу – жеке тұлғаның еркін таңдау құқығын бұзу деген сөз. Мұндай жағдайда көбіне қыз балалардың білім алу мүмкіндігі шектеледі, кәсіби даму жолы үзіледі. Бұған қоса, еріксіз құрылған неке әйелдің еңбек нарығына толыққанды араласуына кедергі келтіреді. Нәтижесінде қоғам білікті маманнан айырылады.
Білім алмаған немесе кәсіби даярлықсыз қалған әйелдер көбіне жалақысы төмен жұмысқа орналасады. Мүлде жұмыссыз қалатындары да аз емес. Бұл олардың қаржылық дербестігін әлсіретеді. Ал экономикалық тәуелділік – зорлықтың жалғасуына жағдай жасайтын негізгі факторлардың бірі.
Егер елдегі әйелдердің белгілі бір бөлігі өз әлеуетін толық жүзеге асыра алмаса, бұл еліміздегі жалпы ішкі өнімнің (ЖІӨ) өсу қарқынына да әсер етеді. Әлеуметтік зерттеулер көрсеткендей, әйелдердің еңбек нарығына белсенді қатысуы экономикалық өсімді айтарлықтай арттырады. Ал мәжбүрлі неке осы мүмкіндікті шектейді.
Тұрмыстық зорлық-зомбылықтың жасырын шығындары
Зорлық-зомбылық тек психологиялық және физикалық жарақат қана емес, сонымен бірге ол – экономикалық шығын. Біріншіден, денсаулық сақтау жүйесіне түсетін жүктеме артады. Жәбірленушілердің медициналық көмекке жүгінуі, ұзақ мерзімді ем-дом алуы мемлекет бюджетінен қосымша қаражат бөлуді талап етеді. Екіншіден, еңбек өнімділігі төмендейді. Зорлық көрген адам психологиялық күйзеліс жағдайында жұмысқа толыққанды көңіл бөле алмайды, жиі еңбекке жарамсыздық парағын алады. Тіпті жұмыс орнын ауыстыруға мәжбүр болатындар да бар. Бұл – жұмыс беруші үшін де, мемлекет үшін де тиімсіз қадам.
Үшіншіден, құқық қорғау органдарының, сот жүйесінің және әлеуметтік қызметтер саласына қосымша ресурстар жұмсалады. Істерді тергеу, сот процесі, уақытша паналау орталықтарын ұстау – мұның бәрі айтарлықтай қаржылық шығындарды қажет етеді. Яғни зорлық-зомбылықтың салдары тек отбасылық деңгейде емес, мемлекеттік деңгейде сезіледі.
Кедейлік пен зорлықтың өзара байланысы
Экономикалық тәуелділік зорлық-зомбылықты күшейтсе, зорлық-зомбылық өз кезегінде кедейлікті тереңдете түседі. Бұл – тұйық шеңбер. Мысалы, күйеуінен жүйелі түрде қысым көрген әйел тұрақты жұмыс істеуге мүмкіндігі болмаған жағдайда балаларының да сапалы білім алуына жағдай жасай алмайды. Ұрпақтан-ұрпаққа жалғасатын әлеуметтік әлсіз топтар осылай қалыптасады.
Сонымен қатар, ерте некеге тұрған қыздардың арасында мектепті тастап кету көрсеткіші жоғары болады. Бұл олардың болашақ табысының төмен болуына әкеледі. Төмен табыс әлеуметтік тәуелділіктердің артуына, ал бұл өз кезегінде мемлекеттің әлеуметтік қолдау шығындарын көбейтуіне алып барады.
Экономикалық қауіпсіздік – зорлықтың алдын алудың кілті
Зорлық-зомбылықпен күресте құқықтық шаралар маңызды болғанымен, экономикалық қолдау тетіктері де шешуші рөл атқарады. Әйелдердің кәсіпкерлікке тартылуы, кәсіби қайта даярлау бағдарламалары, жұмыспен қамту жобалары – олардың дербестігін арттыратын құралдар.
Қаржылық сауаттылықты арттыру да маңызды. Өз табысын басқаруды білетін, жеке шоты бар, жинақ жасай алатын әйел зорлық жағдайында балама таңдау жасауға қабілетті болады. Экономикалық тәуелсіздік – қауіпсіздіктің бір бөлігі.
Мемлекет пен қоғам әйелдердің білім алуына, еңбек нарығына қолжетімділігін қамтамасыз еткен сайын, зорлық-зомбылықтың экономикалық салдары әлсірей береді. Бұл тек гендерлік теңдік мәселесі емес, ұлттық экономиканың тұрақты дамуының алғышарты.
Қоғамдық жауапкершілік
Некеге мәжбүрлеу мен тұрмыстық зорлық-зомбылықты тек «жеке бастың мәселесі» деп қарастыру өрескел қателік. Бұл – адам капиталының жоғалуы, экономикалық әлеуеттің іске аспай қалуы, бюджетке түсетін қосымша салмақ. Әрбір бұзылған тағдыр – елдің дамуын тежейтін фактор.
Қоғамда құқықтық мәдениеттінығайту, қыз балалардың білімін қолдау, зорлыққа нөлдік төзімділік қағидатын қалыптастыру – ұзақ мерзімді экономикалық инвестиция.Себебі қауіпсіз, тең мүмкіндіктерге ие азаматтар ғана елдің өркендеуіне толық үлес қоса алады.
Экономикалық тұрғыдан қарағанда, зорлық-зомбылықтың алдын алу – шығын емес, керісінше үнем. Адамның қадір-қасиетін қорғау арқылы мемлекет өз болашағын қорғайды. Ал мәжбүрлі неке мен зорлық-зомбылықсыз қоғам – тұрақты әрі бәсекеге қабілетті экономиканың негізі.
Қазіргі экономикадағы басты ресурс – табиғи байлық емес, адам капиталы. Білімді, дені сау, психологиялық тұрғыдан тұрақты азаматтар ғана инновация жасап, өнім өндіреді, салық төлейді, жаңа жұмыс орындарын ашады. Ал некеге мәжбүрлеу мен зорлық-зомбылық осы адам капиталының сапасын әлсіретеді.
Балалар тағдыры және болашақ шығындар
Отбасындағы зорлық-зомбылықтың ең ауыр салдарының бірі – балаларға тигізетін әсері. Мұндай ортада өскен балаларда агрессия, сенімсіздік, психологиялық жарақат іздері жиі кездеседі. Олар білім алу процесінде қиындықтарға тап болып, әлеуметтік бейімделуі күрделенеді.
Бұл жағдай ұзақ мерзімді перспективада еңбек нарығында әлсіздіктанытатын ұрпақтың келуіне әкелуі мүмкін.Демек, бүгінгі зорлық – ертеңгі экономикалық тәуелділік.Әлеуметтік бейімделуі төмен, кәсіби дағдысы әлсіз жастар саны артқан сайын мемлекет әлеуметтік жәрдемақы, қайта даярлау, түзету бағдарламаларына көбірек қаражат бөлуге мәжбүр болады.
Яғни зорлық-зомбылықтың салдары тек бүгінгі шығындармен шектелмейді. Ол болашақтағы экономикалық тұрақтылыққа да қауіп төндіреді. Зорлық-зомбылықпен күресте ең тиімді жолдардың бірі – әйелдердің экономикалық мүмкіндіктерін кеңейту. Бұл – тек жұмысқа орналастыру емес, олардың кәсіби өсуіне, кәсіп бастауына, қаржылық дербестігін нығайтуына жағдай жасау.
Кәсіпкер әйелдер саны артқан сайын шағын және орта бизнес те дамиды. Бұл жаңа жұмыс орындарының ашылуына, салық түсімдерінің көбеюіне ықпал етеді. Экономикалық белсенді әйел – отбасының да, қоғамның да тірегі.
Сонымен қатар, әлеуметтік қызметтердің қолжетімділігі маңызды. Дағдарыс орталықтары, психологиялық көмек, құқықтық кеңес жәбірленушінің жаңа өмір бастауына мүмкіндік береді. Мұндай қолдау жүйесі неғұрлым тиімді болса, зорлық-зомбылықтың қайталану ықтималдығы соғұрлым төмен болады.
Инвесторлар үшін тұрақты, құқық үстемдігі сақталған қоғам маңызды. Егер ел ішінде адам құқықтары қорғалмаса, бұл сол мемлекеттің халықаралық беделіне де әсер етеді. Демек, зорлық-зомбылықпен күрес – тек әлеуметтік саясат емес, инвестициялық климатқа да ықпал ететін фактор.
Қоғамдық санада «отбасылық мәселе» деген түсініктің орнына «қоғамдық жауапкершілік» қағидат орнығуы тиіс. Әр азамат зорлыққа немқұрайлы қарамауы керек. Өйткені үнсіздік мәселені тереңдете түседі.
Алдын алу – ең тиімді инвестиция
Зорлық-зомбылықтың салдарын жоюдан гөрі, оның алдын алу әлдеқайда тиімді. Мектептерде құқықтық білім беру, гендерлік теңдік туралы түсіндіру, жастарға психологиялық мәдениетті қалыптастыру – ұзақ мерзімді экономикалық пайда әкелетін шаралар.
Некеге мәжбүрлеу мен зорлық-зомбылық – тек жеке отбасының трагедиясы емес, ұлттық экономиканың дамуына кедергі келтіретін фактор. Ол адам капиталын әлсіретеді, бюджет шығындарын арттырады, еңбек өнімділігін төмендетеді және болашақ ұрпақтың мүмкіндігін шектейді.
Сондықтан бұл мәселеге әлеуметтік, құқықтық әрі экономикалық тұрғыдан кешенді көзқарас қажет. Қоғам зорлыққа төзбеушілік танытып, әйелдердің экономикалық дербестігін қолдаған сайын, елдің даму әлеуеті де арта түседі.
Лаззат СПАНОВА,
Қызылорда «Болашақ» университеті
«Экономика, аудит, бизнес және басқару» кафедрасының меңгерушісі.
