Бердімәмбет бақсы – Қарақалпақ елінде өмір сүрген адам. Жүз жасқа жақындап барып, дүниеден озған. Бақсыны сол өңірдің халқы аса қадір тұтқан. Себебі ол өзінің ұзақ ғұмырында Құдайдың құдіретімен бір перзентке зар болған жандарға себепкер болып, дертіне шипа іздеген науқастардың емін дәл тауып, қаншама сырқатты сауықтырып жіберген.
Айтуынша, оған бақсылық қасиет 14 жасында қоныпты. Әке-шешесі ерте қайтыс болған соң аға-жеңгесінің қолында тәрбиеленеді. Бірде қозы жамырап кетіпті де, жеңгесі жетім баланы ұрып-соғады. Ара түспеген ағасына ренжіген бала әкесінің бейітінің басына барып, жылап жатып ұйықтап кетеді.
Түсінде әкесі ақ сақалды шал боп келіп:
– Тұр, балам! Саған ерекше қасиет дарығалы тұр, – деп аян береді. Сонан бері сексен жыл өтті, бақсылық серігім боп, менімен бірге жасарып келе жатыр, – деп отырады екен Бердімәмбет қожа.
Кеңестік дәуірде Бердімәмбеттің емшілік, көріпкелдік атақ-даңқын естіген бір түрікпен жігіті Ашхабад қаласынан Қарақалпақстанға арнайылап іздеп келіпті. Баласы тұрақтамаған әлгі түрікпен жігіті жүкті келіншегін өзімен бірге ала келіп, бақсыдан бата сұрапты.
– Мына келіннің ішіндегі баланың не ұл, не қыз екенін айыра алмай отырмын. Жарық дүниеге келісімен бұл балаң да шетінейді. Сонан соң үш ұлды боласың. Ұлдарың өмірлі болсын! – деп батасын береді.
Арада 20-35 жыл өткен соң Бердімәмбеттің үйінің алдына келіп үш жеңіл машина тоқтайды. Келген баяғы түрікпен жігіті екен. Жанына ер жеткен үш ұлын ертіп, сый-сияпатын ала келіпті. Ұлдарының үлкенінің атын – Берді, екіншісін – Мәмбет, кенжесін – Қожа деп, перзентті болуына себепкер болған Бердімәмбеттің құрметіне қойған екен.
Мына бір оқиға Бердімәмбеттің тегін адам емес екендігінің тағы бір дәлелі болса керек. Бір тайлақты балаларына көрсетіп тұрып «мынаны мен өлгенде соярсыңдар» депті.
Осы әңгімеден көп ұзамай әлгі тайлақ жоғалып кетеді. Іздемеген жері қалмайды. Ұшты-күйлі жоқ. Құдды жер жұтып кеткендей. Уақыт зулап өтіп жатты. Көшіп-қонып жүрген ауылы бірнеше рет мекен-жайын өзгертеді. Арада 11 жыл өтіп, Бердімәмбет қожа бұл пәнимен қоштасар кезінде ауылға бір түйе келеді. Ен-таңбасына қараса, баяғы жоғалып кеткен тайлақ. Көрші-көлем, тегіс ауыл болып бәрі таңғалыпты.
Бердімәмбет ілгеріден келе жатқан бақсылардың ізімен кетпен, қалақ, көсеу тәрізді темірді отқа әбден қызыл шоқ болғанша қыздырып, жалаң табанымен басып, аузына салып, тістеген сәтте қараша үйдің ішін күйіктің иісі алып кететін. Сақырлап қайнаған суға сүлгіні малып алып, науқастың бетіне шашқанда, су сырқат жанға мұздай боп тиеді екен. Ол кісінің және бір ерекшелігі түзде кездескен кез келген жыланды «оқып», аузы буылған қалтаға салып, өзімен бірге алып жүретін, – деп айтып отыратын бақсының кереметтерін көзімен көрген Қармақшы ауданы Т.Көмекбаев (бұрынғы Жаңақала) ауылына қарасты Қызылқұмның қиясындағы Кекірелі елді мекенінің тұрғыны марқұм Күзембай Ештайұлы.
Оның ұрпақтары қазір Қарақалпақстанның Төрткүл ауданында тұрады. Бір қызығы, бақсылық (емшілік) қасиеті ұлдарына емес, қызы Үмішарға (Үміш) дарыпты. Бақсының қызы Үміш бүгінде Т.Көмекбаев ауылында балаларының жанында сау-саламат тұрып жатыр.
Дәуіржан ЕЛУБАЕВ,
«Сыр бойы»
