ХХ ғасырдың 20-30 жылдары дәстүрлі қазақ қоғамында ғасырлар бойы қалыптасқан қалың малды жою саясаты әйел теңсіздігінің, феодалдық-патриархалдық қатынастардың көрінісі деп бағаланып, оны қоғамнан аластатуға ұмтылды.
Қалың мал қазақ қоғамында некенің заңды белгісі саналған әлеуметтік-экономикалық дәстүр еді. Ол екі әулет арасындағы байланысты нығайтты, қыздың әлеуметтік қорғалуын қамтамасыз етті, некенің тұрақтылығына кепіл ретінде қарастырылды. Кеңес билігінің қалың малды жоюдағы негізгі мақсаттары мыналар болды: әйел теңдігін орнату, әйелді сатылатын зат ретінде қарастыруды жою, патриархалдық-феодалдық қатынастарды жою.
Облыстық мемлекеттік архив қорында қалың малды жою туралы декрет сақталған. Қырғыз Орталық Атқару комитеті және Халық Комиссарлар кеңесінің шығарған қаулысында төмендегідей деректер келтіріледі:
«Қырғыз Кеңестік Социалистік Республикасын жаңа негіздерде құру ісіне кірісе отырып, Қырғыз Орталық атқару комитеті мен Халық Комиссарлары кеңесі қырғыз тұрмысында сақталып келген, еңбекші қырғыз бұқарасының мойнына ауыртпалық түсіретін зиянды ескі әдет-ғұрыптарға қарсы табанды күрес жүргізуді қажет деп санады.
Осындай ескіліктің қатарына қырғыз әйелінің ар-намысы мен қадір-қасиетін қорлап, оны құлдық жағдайға түсіретін қалың мал жатады. Қалың мал байлардың үстемдігін нығайтып, некеге тұру мәселесін адамның материалдық жағдайына тәуелді етті.
Социалистік Кеңестер Республикасында қырғыз әйелінің емін-еркіндігі мен сезімін зорлықпен тұншықтыратын бұл институттың сақталуына орын болмауға тиіс. Осыған байланысты Қырғыз Орталық атқару комитеті мен халық комиссарлары кеңесі қаулы етті:
1. Қырғыз халқының әдет-ғұрпы бойынша күйеу жігіттің өзі, оның ата-анасы, туыстары мен жекжаттары тарапынан қалыңдықтың ата-анасына, туыстарына малмен, ақшамен немесе басқа да мүлікпен төленетін, әрі қалыңдықтың сол күйеу жігітке тұрмысқа шығуын міндеттейтін қалың мал (қалыңдық үшін төлем) жойылсын.
2. Қалың мал жөніндегі барлық келісімдер, шарттар мен мәмілелер толық көлемде жарамсыз деп танылсын және ешқандай заңды күшке ие болмасын.
3. Осы декрет жарияланғанға дейін төленген қалың мал, неке қиылған-қиылмағанына қарамастан қайтарылуға жатпайды.
4. Осы декреттің талаптарын бұзу қалың мал ретінде берілген малды және өзге де мүлкін оны алған адамдардан екі есе, сондай-ақ екі тарапқа да бір жылдан аспайтын мерзімге бас бостандығынан айыру жазасын қолдануға әкеп соғады.
5. Осы декрет жергілікті жерлерде жарияланған күнінен бастап күшіне енеді» делінген.
1920-1930 жылдардағы қалың малды жою саясаты Қазақстандағы кеңестік әлеуметтік реформалардың маңызды бөлігі болды. Ол әйел теңдігін жариялап, дәстүрлі қоғамды жаңартуға бағытталды. Дегенмен бұл саясат ұлттық салт-дәстүрлермен санаспай, әкімшілік әдістермен жүзеге асқандықтан, қоғамда күрделі әрі ұзаққа созылған өзгерістерге әкелді.
Сондай-ақ әйел теңдігі, қоғамдық өмірге қатынасу мәселесін анықтау жолында қазақ баспасөзінің орны ерекше болды. Соның бірі архив қорында сақталған араб қарпімен жазылған Қызылорда қаласында шыққан «Әйел теңдігі» журналының №3 санының мұқабасын атауға болады. Бұл журналда қазақ әйелдерінің тұрмыс-тіршілігі, ағарту саласындағы жетістіктері мен кемшіліктері, қазақ әйелдерін қоғамдық-саяси өмірге араластыру секілді мәселелері көтеріліп, қалың мал беру, қыздарды малға сату жайы көп сыналып, ана мен бала тәрбиесі туралы өзекті тақырыптар жарияланып отырды.
Кеңес билігі бұл дәстүрді әйел теңсіздігінің көрінісі, қыз баланы тұрмысқа беру құралы деп бағалады. Сондықтан қалың малды жою арқылы әйелдердің қоғамдағы орнын арттыруды көздеді.
1920-1930 жылдардағы қалың малды жою саясаты әйел теңдігін орнатуды мақсат еткен прогрессивті бастама болғанымен, ол қазақ қоғамының тарихи ерекшеліктерін толық ескермей жүргізілді. Бұл саясат қоғамда терең із қалдырып, дәстүр мен жаңашылдықтың күрделі тоғысын көрсетті.
А.ҚАПАНОВА,
архив құжаттарын пайдалану және
жариялау бөлімінің І санатты археографы
