Соғыстың соңғы хаты
«Менің өмірім мен үшін жазылған хаттай, ойлай бастасам бәрі есіме сайрап орала кетеді», – дейді классик жазушы Әбдіжәміл Нұрпейісов. Жазушы күнделік жазбаған, бірақ ғасырға жуық ғұмырының әрбір дерегін кеше болғандай айтып, жадының мықтылығының арқасында керемет естелік мақалалар жазып қалдырды.
Әбе майданнан оралған соң туған ауылында бір аптадай демалады. Әкесі Кәрім мен оның екі інісі соғыстан қайтпаған. Бауырларының да жағдайы мәз емес, жер кепеде тұрып жатқандары да бар екен. Оларды мұндай жағдайда тастап шығу мүмкін емес еді. Жауынгер білекті сыбанып, балақты түріп жіберіп қамба қазып, балшық илей бастайды. Бұны көрген ауылдастары да көмекке келеді. Бір ай шамасында баспана тұрғызып, бауырларын ішіне кіргізіп, бір дем алады. Сөйтіп, солдат шинелін қолтығына қысып, дорбасын иығына іліп Арал қаласына жетіп, пойызға отырып Алматыға келген екен.
Жазушы «Курляндия» романының алғашқы нұсқасында «1944 жылы 23 сәуір күні Тернополь түбіндегі ұрыста қаза тапқан сүйікті әкем – Кәрімге арнаймын» деп жазыпты. «Курляндияға кетерінің алдында қай қалада екені есімде жоқ, ығы-жығы батальон жан-жаққа аттанып жатқанда, Әбдіжәміл мен әкесі кездейсоқ кездесіп қалады. Әкесі жалма-жан бір тілім нан беріп, бетінен сүйіп, қоштасып үлгереді. Нанды қағазға орап, пәлен күні алдым деп сыртына жазып, нанды кешеге дейін сақтап жүріпті. Әкесі баласына жазған хаттарын Аралдағы Жасекен ақсақалға жолдап тұрған, олар хатты Әбеңе жіберген екен. Ол жазушының жан досы Құдайбергеннің әкесі болатын. Ақсақал дүние салғаннан кейін сандығын ашып қараса, осындай хаттың бірі жолданбай қалыпты. Досы Әбекең елге келгенде қолына ұстатады. Содан Әбекең бөлек бөлмеге кіріп алып, жарты сағаттай терең ойға батып отырды дейді. Соғыстың соңғы хаты жазушының жүрегінде не сыр қозғағанын ешкім білмейді.
Бір қап тұз
Биыл Социалистік Еңбек Ері, атақты балықшы капитан Төлеген Әлімбетовтің 100 жылдығы туған жерінде атап өтілді. Арал теңізі тартыла бастаған сонау жетпісінші жылдардың басында ағамыз үкіметтің қолдауымен алғаш 25 отбасын Алматының Шелек ауданына көшіріп апарған еді. Осындағы тоған шаруашылығында байырғы аралдықтар балық өсіріп, Қапшағайдан су маржандарын сүзген. Сөйтіп, кезіндегі астананы тірі балықпен қамтып, атақтары дүрілдеген еді. Балықшы Төлеген ауылдан көшерінде іргедегі Соркөлден бір қап тұз ала кеткен ғой. Тұз болғанда қандай, бармақтай-бармақтай ащутас көрінеді. Қапшағайдың көлінде қайықтың басында отырып, әлгі тұздарды аузына салып, ұзақ сорып отырады екен. Сірә, туған жері Көнебөгенді сағынғанда қадірлі дәммен сағынышын басатын болса керек.
Осы оқиға туралы сол ауылдың тумасы, «Лениншіл жас» газетінде қызмет істейтін жас жазушы Қуаныш Жиенбаев мөлдіретіп «Бір қап тұз» деген әңгіме жазып, басылымға жариялайды ғой. Бас-аяғы жұп-жұмыр, теңіздің тамшысындай кермек дәмі бар керемет әңгіме Әбдіжәміл Нұрпейісовке қатты ұнапты. Жазушы газеттің редакторы Сейдахмет Бердіқұловке хабарласып, жас қаламгердің өзіне жолығып кетуін сұрайды.
Қуаныш ағамыз әдебиетіміздің классигімен осылай танысқан еді. Екеуі жарты ғасырдан астам ағалы-інідей араласып, әрдайым шығармашылық байланыста болды. Әріптестері де оны классиктің ізбасары деп бағалайды, өйткені теңіз тағдыры туындыларының ортақ мұраты еді. Бүгінде өзі де қазақтың көрнекті жазушысы, шығармалары бірнеше рет Мемлекеттік сыйлыққа ұсынылды. Теңіз тамшысынан танылады деген осы шығар.
Европаға саяхат
Әбе 95 жасында Европаға барып қайтады. Бұл да классиктің көпті таңғалдырған әдебиеттегі жанкештілігі, ерлігі сияқты көрінгенімен, адам болмысындағы рухани тереңдікті байқатса керек. Тоқсанға таяғанда сонау атамекендегі Беларанға кесене салу, басқа да кейбір әрекеттері ойландырмай қоймайды. Әбе «Лев Толстой «Соғыс пен бейбітшілікті» он екі рет қайта жазып шықса, мен «Қар мен терді» он үшінші рет қайта қарап жатырмын» деген екен бір інісіне. Міне, көрдіңіз бе, осыдан-ақ, таңғалдырудан жалықтырмайтын жазушының жан дүниесіне үңіліп көріңіз.
Белгілі қоғам қайраткері, меценат Бекет Тұрғараев бірде Әбеңе сәлем бере барып, Лондонда оқып жатқан немересіне жүргелі отырғанын айтады. Сол кезде мені де ертіп ала кетші, өмірімнің жарқын кезеңдерінде жүріп өткен жерлерімді тағы бір көрсем деймін» деді, асыл ағаның арманын орындайын деп келісім берген екен. Екеуі ұшақпен Мәскеуге жетіп, бір-жар күн аялдайды. Қазақстан елшілігінде, Абайдың, Толстойдың ескерткіштерінде, Жазушылар одағында болып, Әбенің мәскеулік жолдастарымен бірге өткізген кезеңдерін қызықты әңгімелеумен болыпты. Лондонға ұшып келгенде біздің елші Ерлан Ыдырысов бастаған қызметкерлері күтіп алып, жайлы орынға жайғастырыпты.
Осында «Соңғы парызды» ағылшын тіліне аударатын аудармашымен кездесу ұйымдастырыпты. Ал, Парижге келгенде ертеректе болған жерлерін аралауға көңіл бөліпті. Францияның ұлы Президенті Шарль де Голльдің басына барып зиярат жасап, мұражай үйін аралап, естелік кітабына қолтаңба қалдырыпты. Бір апталық сапарды сәтті аяқтап, елге аман-есен жеткен Әбенің жүзі нұрланып, саяхаттан мол әсермен оралғанын айтады. Қайраткер азамат жазушымен бірге жүрген күндерінде оны жақын тани түскенін, өткен өмір естеліктерінің мол тағылым алғанын атап өтіпті. Сөйтіп, 95 жасында Еуропаны аралап қайтқан абыз бізді тағы да таңғалдырып еді.
Судыр Ахмет деген тілші…
Халқымыздың ауыз әдебиетінде Қожанасыр, Алдар көсе, Тазша бала сияқты кейіпкерлер халықтық деңгейге көтерілсе, Бейімбеттің Мырқымбайы, Әбдіжәмілдің Судыр Ахметі типтік дәрежеге жеткен ел аузындағы атауларға айналды. Сонау жетпісінші жылдардың ортасында Арал аудандық «Толқын» газетінде «Қармақ» атты сын-сықақ бөлімінде өткір мақалалар жарияланып тұратын. Бөлімді талантты ақын, әзіл-оспақтың шебері Серік Сейітмағанбетов жүргізетін. Сәкең осы айдардағы сықақтары мен фельетондарын Судыр Ахмет деп қол қойып, оны оқырмандар қызыға оқитын еді. Қарапайым жүргенде әріптестерін күлдіріп отыратын ақын жазуға келгенде ілген тақырыбын жайнатып жіберетін.
«Қан мен тердің» дүрілдеп тұрған кезі, әйгілі кейіпкерді халықтың бәрі біледі. Бірде кеңшардың бір фермасын сынап, фельетон жазылады. Пәленшесінші ферманың қойларында күтім жоқ, төл алу көрсеткіші төмен, мал басында шығын көп» деп сынап, соңын тұздықтап кеп жібереді де, астына Судыр Ахмет деп қол қояды. Ауылға жеткен газетті оқыған бөлімше меңгерушісі үлкендеу кісі екен шалқасынан түседі. Ертеңіне аупарткомға, одан редакторға шығып, арты дауға айналады. «Қой бағу оңай дей ме екен, ауданға барсам Судыр Ахмет деген тілшімен өзім сөйлесемін» деп ашуға мінеді.
Сонымен, аудандағылар дауды басып, еркіндеп кеткен ақынға ескерту жасайды, Судыр Ахмет деген тілші де газеттен көрінбей кетеді.
Жұматәли Әбдіраман,
жазушы-журналист.
