Арал балықшыларына В.Лениннің жазған тарихи хатының 60 жылдығы кезінде Бөген орта мектебінде ардагер Әбдіраман Байтақановпен оқушылар кездесуі өтті. Кездесуде ақсақал «Біз ересек балалар үлкендерге еріп балық ауладық, түйе жетектеп балықты Қамыстыбасқа жеткізуге көмектестік» деген еді.
– Солардың аты-жөндерін айтасыз ба?
– Оларды айтсам: Жолымбетов Аман, Ұзақов Әбдікәрім, Жамалов Жақас, Балымбетов Дауылбай, Прекешов Дүйсен, Кеулімжаев Шамша, Қуанышбаев Шарап, Бітімбаев Әбіш, Қалимағамбет, Дүйсенбай Жұбановтар.
– Хатпен қалай таныстыңыздар?
– Лениннің осы хатын бөгендіктерге әкеліп, оны оқып, түсіндірген Григорий Дубовик болатын. Григорийді жұрт кейін Гришка деп атап кеткен. Ол біздегі ауылдық кеңестің төрағасы Садақбаев Медеубаймен бірге балықты пойызбен жөнелту жұмыстарының басы-қасында жүрді. Кейіннен «Рыбаксоюзға» бастық та болды, – деген екен.
Әбдіраман Байтақанов ауыл мектебінен сауат ашып, балықшылықпен айналысып жүреді. Көкірегі ояу, көзі ашық жігітті 1929 жылы Арал балық серіктестігі инспекторлық қызметке шақырады. Осы кезде ауданда алғашқы артелдер мен колхоздар құрыла бастады. Екі жылдан кейін Арал аудандық партия комитетінің оқу курсын бітіргеннен соң Ауан балық колхозының партия ұйымының хатшылығына жіберіледі. Бұл теңіздің арғы бетіндегі жаңа колхоз орталықтан шалғай болғандықтан көп жұмыс атқаруға тура келді. Кеңес өкіметінің саясатын түсіндіріп, бірігіп тірлік етуге жұмылдырды. Ал 1933-1934 жылдары Ақтөбе, Алматы облпарткомдарының оқу курстарынан өтіп, аудандық партия комитетінде нұсқаушы болып қызмет етті.
Елімізді стахановшылар қозғалысы басталған жаңа кезеңде 1936 жылы Ә.Байтаханов Арал аудандық «Екпінді балықшы» (қазіргі аудандық «Толқын») газетінің редакторы болып тағайындалды. Газет жаңа заманның жаршысы болуына, бұқараның үніне айналуына айтарлықтай үлес қосты. Соның нәтижесінде қаламгер 40-жылдардың басында облыстық «Ленин жолы» газетіне шақырылып, басылымның бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы қызметін атқарды.
Бұдан әрі облыстық партия комитетіне қызметке алынып, өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы бөлімінде нұсқаушы болды. Тәжірибелі нұсқаушыны Сырдария аудандық партия комитетінің екінші хатшылығына ұсынады. Бірақ, отбасылық жағдайына байланысты бұл қызметтен бас тартып, туған жерге оралуға тура келеді. Ел басына ауыртпалық түскен соғыс жылдарында халықты Жеңіске жұмылдырып, қай жерде жұмыс істесе де ерен еңбегімен көпшілік құрметіне бөленді. Ақшатау, Қаратүп колхоздарына төрағалық етіп, олардың өсіп-өркендеуіне, балық кәсіпшілігінің дамуына, халықтың жағдайының жақсаруына барлық күш-жігерін жұмсады.
Ол 30-жылдардан партия мүшесі болған қарт коммунисттің бірі еді. Содан болар, кемшілікке төзбейтін, әділдіктің ақ туын жықпай, ақиқатты бетке айтатын байырғы большевик Арал теңізінің тартылуын ауыр қабылдады. 70-жылдардың басында Орталық комитетке жеделхат соғып, теңізде қырылған балықтың себебін тексеруге арнайы комиссия шығарған екен. Мәскеу шындықты бетке айтатын қарт большевиктерді қатты құрметтейтін. Өмірінің соңына дейін экологиялық апат аймағының мұң-мұқтажын билікке жеткізуге ұмтылды. Сондай оқиғалардың бірін қарияның келіні Анар әңгімелеп берген еді:
– Сексенінші жылдардың соңы. Бұл кезде атамыз Тасбөгет поселкесіне қоныс аударған еді. Бұл күні аудандық партия комитетінің қызметкері бастаған бірнеше адам атамызды арнайы іздеп келді.
– Сіз Бас хатшы Михайл Сергеевич Горбачевке жеделхат жолдапсыз, соның жауабы келді, сізге түсіндірейік, – деген олар атамызбен оңаша біраз әңгімелесті.
Оқиға былай болыпты: жақында М.Горбачев Байқоңырға ғарыш кемесінің ұшуына байланысты келіп кеткен екен. Атамыз КСРО-ның Бас хатшысына «Байқоңырға келіп тұрып, Аралға соғып экологиясын, тартылған теңізді неге көрмедің, неге халықпен кездеспедің?» деген мағынада жеделхат жолдапты. Келген кісілер Бас секретардың қарт большевиктен кешірім сұрап, уақыты тығыз болғанын, Аралдың назарда болатыны жайлы айтқан лебізін жеткізуге келіпті.
Біз болсақ, қорыққаннан «Ойбай-ау, оның не, тиыш отырмайсыз ба?» деп шырылдап жатырмыз. Осылайша, қарт коммунист Мәскеудегілерді бір сілкіп алған ғой.
Аралдың ары болған абыз ақсақал 1992 жылы 86 жасында дүниеден озды. Ол дүбірлі ғасырдың басында дүниеге келіп, оны жүріп өтіп, елінің тәуелсіздік алғанын көріп кеткен бақытты жан еді. Анамыз Құттықыз екеуі үш ұл тәрбиелеп өсіріп, олар бүгінде үлкен әулетке айналды. Үлкені Скендір – көп жыл кооперативтік техникумда ұстаздық етсе, Смағұлы мұнай саласының білікті маманы болды. Бүгінде Арал қаласында ардақты азамат, туған жерінің өсіп-өркендеуіне үлкен үлес қосқан Әбдіраман Байтақановтың атында көше бар.
Жұматәли ӘБДІРАМАН,
жазушы-журналист.
