Байқоңырға тойға бардық. Немере інімнің баласы үйленіп, шаңырақ көтеріп жатты. Алдымен қызды, яғни, болашақ келінді алып келуге қаланың дәл іргесіндегі «Ақайға» ат басын тіредік. Балалардың абыройы, бақыты үшін аянбапты. Құдалар жақсы қарсы алды. Жантайсақ жастық, иілсең төсек болып, көрсеткен сый құрметі, ақ ниетпен жайған дастарқаны көңілден шықты.
Келінді алып қалаға, өз шаңырағымызға қайттық. Бұл жерге келгесін де кәде-қаумет жалғасты. Кешкісін қаланың көрнекті мейрамханаларының бірінде екі жастың шаңырақ көтеру тойы сән салтанатымен аталып өтті.
Ағайын-туыс, құда-жегжат, дос-жараны, көрші-қолаңның ешқайсысы тойдан шет қалмаған сыңайлы. Бәрінің де аты аталып, түсі түстеліп, тілек айту үшін кезегімен ортаға шығарылып жатыр. Небір игі тілектер айтылды. Жалықтырып жіберетін жаттанды тілектерді тыңдауға тура келді. Шындығын айтқанда, ол жерде сөзге ықылас танытқан адам соншалық көп болған жоқ.
«Айтушы ақылды болса, тыңдаушы дана болады» дейді қазағымыз. Әркімнің өзіне тән әдеті, ұстанымы болады. Біреу сөйлегенді жақсы көрсе, енді біреуге тыңдаған ұнайды. Бірақ сағаттап сөйлегенде, арасынан бір сөйлемнің сәнін кіргізетін, іліп алары жоқ жалаң сөз бен қысқа қайырса да, сөзін нұсқасын айыра білгендерді салыстыруға келмейді. Тыңдағанда да солай. Жай ғана тыңдап, қиқулап қолдағаныңмен, одан ой түйіп, керегіне жарата алмасаң қажеті қанша.
Негізінде жақсы сөзді де, жұтаң сөзді де шыдамдылықпен тыңдай білуге үйрену білу, жирене білу деген үлкен өнер сияқты. Шамам келгенше осыны меңгеруге, кімнің қалай сөйлегенін, сөзінің салмағын бақылауға тырыстым.
Тілек айту кезегі той иесінің көршілеріне келді. Маған көршілер арасынан орта жастағы бір кісінің айтқан тілегі ұнады. Асабамен жарысқан үздіксіз даңғаза әуенмен неге келгендерін байыптай алмай отырғандардың өзара гуілдеген әңгімесінен ол кісінің есімін де ести алмай қалдым. Елден ерекше әдемі сөз іздеп, әуреге түскен жоқ. Бірақ айтқан тілегінің шынайылығы айқын байқалып тұрды. Той иесі: «Немере інімнің аты – Берік, келіннің аты – Сәулеш, үйленіп жатқан баламыздың аты – Айбек, жаңа түскен жас келіннің есімі – Жұлдыз» деді.
– Біз Берік, Сәулешпен ұзақ жылдан бері тату-тәтті көршіміз, – деді жас жұбайларға, той иелеріне тілегін арнаған көрші. Есімдеріне назар аударыңыздаршы. Отағасы – Берік, яғни шаңырақтың беріктігіне айналғандай. Ал Сәулеш – шаңыраққа сәулесін түсіруші, отанасы. Енді жас жұбайлардың есімдеріне көңіл бөліп көріңіздер. Айбек және Жұлдыз – аспандағы ай мен жұлдыз, осы уақытқа дейін ата-аналарының шексіз қамқорлығының арқасында ештеңеден мұқтаждық көрмей, көкте жүрген қос ғашық бүгін табысты. Енді сіздер, жастар, көктен жерге түсіп, қиындығы мен қызығы қатар жүретін ұзақ жолды қол ұстасып бірге өтіңіздер. Өздеріңіз де бақытты болыңыздар. Тілектеріңізді тілеуші ет жақындарыңызды да бақытты етіңіздер.
Айтылған тілек те, аталған есімдер де көңілге қонымды. Шындығында қозғаған тақырыбым есімдерге байланысты еді. Шіркін, біздің қазақтай ат қойғыш халық жоқ шығар. Ертеден-ақ жыбырлаған жанды мен жансызды сәбиге апарып жапсыра берген. Ол үшін ешкімді де айыптауға хақымыз жоқ. Негізінде мәселе есімде емес, иесінде болса керек.
Бабаларымыз ұйқыдан бас көтермейтін жеті қазынаның бірін мысалға алып «Жаман иттің атын Бөрібасар қояды» деп бекер айтпаған шығар. Есімі атойлап тұрғандардың да тындырып жүргені шамалы. Өзіне лайық емес есімді бала көтере алмайды деп, қораштау есімді жөн көргендер де болыпты.
Сонау 1978 жылы Қазалы локомотив депосында жұмыс істеп жүріп фермада қой қоздатуға көмекке барғанмын. Қаракөл соятын пунктте Күшікбай есімді кісі болды. Құрдастары: «Сен ешқашан Бөрібасар атанбай, осы қалпыңда қалатын шығарсың» деп қалжыңдайтын.
Сол Күшекеңнің айтуынша, Абылай, Абай, Кенесары есімді үш ағасы төрт-бес жастан аспай шетіней берген. Әкесі балалары тұрмағасын арнайы барып, бір көріпкелдігі бар кісімен сөйлескен. Ол балалардың қазасы есімдеріне байланысты екенін, келесі туған балаға қораш есім қойса, аман қалатынын айтқан. Содан кейін Күшікбай өмірге келген.
Соңғы жұмыс істеген жерімде Баспақбай есімді ағамыз болды. Өзі бір жағынан маған бөле болатын. Ақкөңіл, сабырлы, қатар құрбылары есіміне байланыстырып небір пікірлерін айтып жатса да миығынан күліп жүре беретін. Қазір зейнет демалысында. Рас-өтірігін анық білмеймін, сол Баспақбай ағамның есімі төңірегінде бірге жұмыс істеген жігіттердің әзіл әңгімесі болды.
Біз жұмыс істейтін линияның аумағы теміржолдың Жосалы мен Сексеуіл арасын қамтитын. Кәсіпорынның Аралдағы бөлімшесінде Бұзаубай есімді кісі болыпты. Екеуінің де есімі жақсы таныс жігіттер бір-бірімен жүздестірген екен. Аралға сапарға барған Баспақбайды Бұзаубаймен таныстырмақ болады. Жұмыс уақыты аяқталып, асханаға жиналып, азын-аулақ көңіл көтеріліп кәде жасаудан бұрын жігіттер ағаларын алдымен таныстыруды ойластырады.
«Бұзаубай» дейді таныстықты бастаған аралдық ағамыз. Басекең «Баспақбай» деп жауап қайтарады. Өңі бұзылып, «Кімді мазақ етіп тұрсың?» деп Бұзекең орнынан тұра бастайды. «Азан шақырып қойған атымды жоққа шығаратын өзің кімсің?» деп Басекең бас салады. Іштей құдайы беріп отырған жігіттер кеу-кеулесіп, қайта танысуға шақырады. Бұзаубай деген есіміне Баспақбай деген жауап алған аралдық ағамыз қайта көтеріледі. Әйтеуір ақыры қайыр болып, араға түскен жігіттердің өтініші бойынша бір-біріне жеке куәліктерін көрсетіп, құшақтасып табысқан көрінеді.
Бір топ атты жолаушы су әкеле жатқан келіншектен: «Мынау кімнің ауылы?» деп сұрапты. «Өзінде ғана бардай, өзгелерде жоқтай атамның ауылы» деп жауап қайтарады келіншек. Сөйтсе ол атақты Көтібар батырдың ауылы екен.
Бұдан біз қазақ әйелдерінің қанында қалыптасқан есімін айтуға тыйым салынған ұлттық үрдісті жеткізудің шеберлігін көреміз. Өзге халықтарда да ат қоюдың алуан түрлілігі жетіп артылады. Көрші отырған орыс халқын алайықшы, Козлов, Баранов, Петухов, Волков, Медведев, Колбаскин, тіпті Хренов та кездеседі. Путинді қазақшаласақ біздегі Жолдыбайға жақын емес пе?
Әбдіжәміл Нұрпейсовтің «Қан мен теріндегі» қазақтың Қарақатын, Судыр Ахмет, Ақбала есімдері де көпшілікке жақсы таныс шығар. Шашы ұзын, ақылы қысқа Қарақатынның «Ақбаланың менен көп болса ақылы артық, ажары артық шығар, басқа несі артық дейсің?!» деуі де оның есіміне сай ой өрісінен хабар берсе керек.
Есімдер тақырыбында тереңдеп бойлаған сайын оның ауқымы да кеңейе түсер еді. Және жуық арада бір тоқтамға келу де мүмкін емес. Сондықтан, айналайын ат қойғыш қазағымның қарынды тойдыратын қара қазаны мен тоқшылықты байланыстырған Қазанбайы мен Талқанбайын, жеті қазынаның бірі Итбай, ырым немесе мал-жанның амандығына сайып Баспақбай, Өгізбай, Жылқыбай, Түйебайын, көңілі мен даласының кеңдігіндей Далабай мен жаңа өмірге қалаға еліктеген Қалабайын да терістеуге болмайды.
Әйтсе де, бар болмысымен жарық дүниенің есігін тек жақсылықпен қауышу үмітімен ашатын сәбидің есімінің де мүмкіндігінше қатар құрбысының арасында қысылмайтындай естір құлаққа жағымды, балаға қанат бітіретіндей көңілге қонымды, атын атауға да лайықты болғанға не жетсін?!
Бәрін айт та бірін айт, ең бастысы: сондай есімді алып жүрген ұл-қыздарымыздың ат қойған ата-анасының үмітін ақтай білетін, ар намысты сақтай білетін, қара басының қамынан гөрі ұлттың мүддесін ұлықтай білетін айтулы азамат болсын.
Әлімжан ӘЛКЕБАЙҰЛЫ.
Әйтеке би кенті.
