Ақын Гауһар Қожахметова екеуміздің кіндік қанымызды Ұлық Тәңірі «Бозарық» бойына тамызыпты. Бұл кездейсоқтық па, әлде заңдылық па? Сірә, заңдылық болар. Сол заңдылық, міне, оның өлеңдері туралы сөз жаздырып отыр.
«Бозарық» дегенім біздің ауылға сонау өткен ғасырдың басынан, бүгінге дейін өмір нәрін ағызып әкелетін кәдімгі арық қой. Егістік атаулы осы арықты еміп көктеп-көгереді. Бір құлақ саласы ауыл ішін аралап өтіп, әрбір үйдің бау-бақшасына жан бітіреді. Ауылымыздың ауыл болып қалыптасуы соның арқасы. Көктем сайын арқырап судың келгені ауылда ұлы жаңалық, көңілді мереке еді-ау! Әсіресе балалар үшін одан өткен қуаныш жоқ. «Бозарық», басқаларға қайдам, бізге сол үшін де аса қастерлі.
Арынды жастығым секілді,
«Бозарық» ағатын лайланып, – деп жырға қосуымның да себебі сонда.
Гауһар осы «Бозарықтың» бойында жарық дүниеге менен тұп-тура алты ай бұрын келіпті. Сол себепті мектепке де менен бұрын барды. Білімге сусындап, түлеп ұшқан ұямыз – №117 «Мақпалкөл» орта мектебі. Ол оқушы кезінен көркем жырға әуес болып, жанынан өлең шығаратын. Бұл жайында қай кезде білгенім есімде емес, бірақ мектепте бізден бір сынып жоғары оқитын қараторы қыздың жыр жазатыны маған кәдімгідей әсер еткені рас.
Дүниені танысам деген талабы таудай бала көңіл-ай десейші, кейін білдім, «Мақпал» атты мөлдір көлдің маңын мекен еткен біздің ауылда ақындық дертіне шалдыққан Гауһар екеуміз ғана емес екенбіз. Бізден де бұрын ірі ақындар шығыпты. Әбдікәрім Оңалбаевты көзіміз көрген жоқ, ал Қомшабай Сүйеніш ағамыз Қызылорда пединститутының филология факультетінде оқып жүрген біздің балауса жырымызға құлақ қойып, сәтті сапар тілеген абызымыз еді. Асқарбай Қожахметов, Махмұтбай Әміреұлы мен Зордан Салықбаев ағаларымыз да біздің ауылдан шыққан шайырлар.
Пединститутта оқып жүргенде-ақ Гауһардың ақын деген аты шықты, студенттер арасында жұлдыздай жарқырап көрінді. Әрине, мен де қалыс қалмадым. Оқу орнында өтетін шараларда жел үрген отша лапылдап, жастық жырларымды шабыттана оқитынмын. «Шын тұлпар дүбір шықса шыдамайды…» деп Ақан сері айтқандай, Гауһар да сол дүбірдің ішінде жүрді.
Алайда біздің өндіріп жазып, жарқылдап көрінер шағымыз өтпелі кезеңге тап келді. Біраз жыл нарық заманының иіріміне шым батып, тірлік тауқыметін замандастарымызбен бірге біз де тарттық. Сол кезеңде шығармашылық адамдары шетқақпай қалып, кітап шығару, қаламақы төлеу мүлдем ұмытылғаны да рас.
«Тіл өнері дертпен тең» деген екен ақын Абай. Ұлық Тәңірі дарытқан осы дерт, алайда дегенін істемей қоймапты. Еңбек жолын орта мектепте оқытушы болып бастаса да, кейін біржола шығармашылыққа ауысты. Журналист болып, газетке қызметке тұрды. Жыр жазуды ұмытқан жоқ, «алмас кездік қын түбінде жатпас» дегендей, кейін жүрекжарды жырлары көріне бастады. Жырлайтыны көбінесе көңіл күй лирикасы. Өлеңнің төресі де сол ғой. Ақын жырлаған көңіл күй лирикасынан оқырман өзін табады, ішкі әлемінде арпалысқан ахуалды аңғарғандай болады.
Ақындық сапарда булығып өскен Гауһар өлеңдерін топтап, өткен 2025 жылы жыр жинағын шығарды. Атауы қандай десеңізші! «Мақпалкөлдің аспаны».
«Мақпалкөл» – біздің жастық шағымызға куә болған жер.
Аспан – биіктіктің үлгісі. Тәңірілік ұғым!
Кітаптың осы атаудан-ақ оның жас кезінен биікке ұмтылып өскені, Тәңірілік сөз айтуға талпынғаны байқалады. «Мақпалкөл» атты, қасиетінен айналайын, туған топыраққа деген, осы топырақтан табан аудармай өмір сүріп жатқан ауылдас ағайынға деген жүрегі ыстық ықыласын, сартап сағынышын, ақ тілегін, шексіз алғысын осынау кітапқа сыйғыза алыпты.
Адамға керегі – туған жердің тыныштығы, ағайынның амандығы. Гауһар да бұл тақырыптан шет қала алмайды. Оның кіндік қаны тамған топыраққа деген сағынышы сұмдық. Кісі баласының осынау бір қиық жерді сонша сағынуында не сыр бар? Сөйтсек адам ең әуелі сол аядай ауылда өткен балалық шағын, бірте-бірте алыстап бара жатқан қамсыз күндерін аңсайды екен ғой. Осы сезімді бір кезде мен былайша жырлаған едім.
«Содан кейін сан қиырға тарадық,
Бірте-бірте ұзай берді аралық.
Шиқылдаған шымшық торғай секілді,
Туған жерде қалып қойды балалық».
Гауһардың да жүрегі туған жер десе жырлап ала жөнеледі. Бұл сағыныш та ақынның өзіне тән, оның бейнелеуінде – «Қаламымның ұшындағы сағыныш» болып төгіледі.
«Нөсеріңе жуындым,
Соқпағыңмен жүгірдім.
Мақпалкөлім – мақтаным,
Өзіңнің мен туындың», –
деп жырласа, тағы бір өлеңінде:
Киелі біздің жердің белестері,
Артта қалған Мақпалкөл елестері.
Қырандарын ұядан көкке ұшырған,
Мақпалкөлім тегін жер емес тегі, – деп төгіледі.
Ол туған жер жайлы: «Хан да өткен, қара да өткен тіршілік, Туған жерге қадалған біз бір шыбық» деп ойлы сөз айтса, енді бір өлеңінде: «Туған жердің бұлттары да мақтадай, Шағыл құмы қариядай ақ самай» деп көз алдыңа қымбат көріністерді келтіреді. Туған жерді сағыну – өмірдің жарқындығын бағалау ғой.
Өмір кеме ішінде жүзіп келем,
Тек жақсысын жүрекке тізіп келем, – деген ол, «Өмір маған ғажап боп көрінеді», – деп үмітті ойын одан әрі жалғайды. Сіз бен біз сүріп отырған өмірді әлдекімдер сияқты сұм, опасыз, жалған деуге оның аузы бармайды. Сары уайымға салынудан аулақ. Тәңірі кісі баласына (кіші оғлына) өмір беріп қана қоймай, ақыл-ес дарытып, басқа жанды тіршіліктен артық етіп жаратқан. Кісі баласының өмірі жай өмір емес, саналы өмір. Сондықтан ақын осы саналы өмірді жарқын істерге ғана жұмсауға үндейді.
Жайнап кетер кезің бұл,
Бағаласаң сезім нұр.
Жүрегіңді кірлетпе,
Бір жарқ етер өмір бұл! – деп жырлайды.
Қай ақынның да айтары өмірдің мәнісі, сол өмірге өзінің қатысы. Әрбір жанның ішкі дүниесі өзінше әлем, ақын да жеке тұлға. Оның сезіп, біліп жырлағаны көпті толғандырады. «Тәңірі ісі» өлеңінде:
«Мінезді мен жанкешті қалап алдым», – демесем де сан құлап, жараландым.
Ет кессе де етімнен қансыратып,
Серік қылдым шыдамын қара нардың, – дей келе:
Тәуекелдің кемесін мекен еттім,
Өз мұңымды арқалап жеке кеттім, – деп, Мұқағалидың «Өмірде ақындардың бәрі жалғыз» деген әйгілі өлеңін тірілте, жандандыра түседі. Оның жалғыздығы тура мағынасындағы жалғыздық емес, ақынның жалғыздығы басқа жалғыздық. «Жүрегімнің дәптері айғыз-айғыз» деп өзі жырлағанындай ішкі әлемі арпалысқа толы жалғыздық.
Ақынның жалғыздығы оның оқшау ойлай бастағаны. Шығармашылықта шыңға шыққан ешкім жоқ, тек оған ұмтылу бар. Ал шыңға көтерілген сайын жалғыздықты сезіне бастайсың.
Нұрлыбек САМАТҰЛЫ,
жазушы, «Таң-Шолпан» әдеби-көркем, көпшілік журналының бас редакторы.
