Сал-серілердің көшбасында тұрған әнші-композитор, балуан әрі батыр Сегіз сері Шақшақов жайлы аңыз бен ақиқат жеткілікті айтылады. Олардың бір парасы Сыр бойына қатысты екенін білеміз. Әдебиет классигі Сәбит Мұқановтың өзі ақын жайлы бала кезінен естіп өскенін айтады.
Сегіз Бахрамұлы Шақшақов 1818 жылы қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданына қарасты ну орманды, көкорай шалғынды Гүлтөбе-Маманай атты қоныста дүниеге келген. Әнші-ақынды зерттеп жүрген ғалымдар оның шын аты Мұхамедханафия екенін, сегіз қырлы өнер иесі болғандықтан оны халық Сегіз сері деп атап кеткенін айтады. Еліне белгілі ауқатты отбасында тәрбие алған Сегіз жастайынан аңшылық, құсбегілікке құмарланып, қол бастаушы батыр деңгейіне дейін жеткен. Орыс отаршылдарының езгісіне шыдай алмаған ақын қудалауға түсіп, Сыр мен Жайық барып, бұл өңірдің тарихи адамдарымен таныс болған.
Ғалымдар серінің «Қашқын келбеті» толғауына сүйене отырып, ондағы оқиғаларды зерделеп шығады. Сыншы Т.Сүлейменов «Сегіз сері» атты зерттеу кітабында толғау бойынша тәптіштеп, сол кезеңдегі оқиғаларға байланыстырып, ақынның өмір жолын түзеді. Бұл еңбектің зерттеу-хикаят түрінде жазылғанын ескерсек, онда бірқатар оқиғалардың аңыздар желісінде берілгенін байқауға болады. Сонымен бірге халық ақыны Нұржан Наушабаевтың «Сегіз сері» дастаны да сері бейнесін толықтыра түседі. Ғалымдар тарихи, белгілі адамдармен Сегіз серінің қарым-қатынаста болғанын шынайы жеткізеді. Әнші-ақынның Сыр бойындағы Жәнібек би, Жанқожа батыр, Жетес би, Ырғыздағы Көтібар және Арыстан батыр, Жайықтағы Исатай-Махамбет батырлармен таныс болғанын көреміз. Исатай-Маханбет бастаған көтерілісшілер жорығына да қатысқаны тарихи шындық.
Сегіз сері әдебиетімізде өзіндік орны бар тарихи тұлға екені белгілі. Дәл осы ақынның өмірі көрнекті жазушы Зейнолла Шүкіровтің «Сыр бойы» тарихи романында да Сегіз сері хикаятымен өзектес баяндалады.
Зерттеушілер қазақта «Сегіз серілер» көп болған дегенмен, ақын мен роман кейіпкерінің тарихи ұқсастығы, екеуінің да Мақпал қызға ғашық болуы, тағы басқа жайттардың өзара байланысының мәнінде не сыр бар екен? Осы мақсатпен жазушының мұрағатына үңіліп, інісі Алпысбай Шүкіровтен (кейін марқұм болып кеті) Зекеңнің Сегіз сері туралы деректі қалай алғандығына қызығушылық білдірген едік.
Жазушы былай деп жазады. «Сегіз-Мақпал», «Жаманкөздің (Құлым) Ниязынан жеті ұл болған, Сегіз соның бірінен туады. Бұл сөзді маған айтқан Сары аталығынан тарайтын бір рудың ақсақалы Қартбаланың Жұмахметі. Ұмытпасам, 1954 жыл болуы керек. Екі жылдан соң ол кісі қайтыс болды. Сегіз-Мақпал дастаны ХІХ ғасырдың аяғына таман біздің елге тарапты. Алып келген Асанбай молда.
Жұмахметтің айтуынша, Сегіздің тұқымдары Қарақалпақстанда қалған. Жанғазы бір бөлек Әлімді ізіне ертіп, Арынғазыдан бөлініп кеткен заманда (1815-1816 ж) Хиуа хандығына өтіп кетуі кәдік. Дастанды өзі шығарады. Оқиға ХVІІІ ғасырдың аяғына таман болады. Ол кезде «Ақирек» алқабында бір бөлек қарақалпақтар отырған Жылқайдардың қысымынан кейін жылжиды. «Ақиректің» солтүстік жақ бетінде «Мақпал» атты көл бар» дейді де Сегіз жөнінде әртүрлі болжамдар барын, бұның басқа екенін айтады. «Кетіпті Сегіз сері Арқаға асып» деген сөзге байланысты Жәңке Сары тұқымы Арынғазы заманында Арқада жайлап жүргенін жазады.
Аңызда Сегіз сері Мақпал көлінің басында отыратын үйсін Күржікбайдың қызы – Мақпалға ғашық болады. Мақпалды алу үшін Арқада отырған Жәңке батырдан рұқсат сұрауға кеткенде Мақпалға жастай атастырылған қарақалпақ Жабы батыр келіп, қалыңдығын алып қайтады. Жабының артынан жол-жөнекей қуып жеткен Сегіз уәде бойынша Жабымен күресіп, жығып, Мақпалды алып қайтады. Сегіз Жабының жанын өзіне қиып бір мәрттік қылса, қарындасы Қарлығашты батырға қосып, азаматтық танытады.
Көрінген Көктөбеден көші, Мақпал,
Мың қойдың қарасындай төсің Мақпал.
Сүйгенің әлде жақсы, әлде жаман,
Қор болып жүремісің, есіл Мақпал.
Сегіздің бұл әнін қазір қазақ-қарақалпақ қосыла шырқайды.
Бұл хикаят романда да, әнші-ақынның өмір дерегінде де ұқсас өріледі. Арқада айтылатын серінің «Мақпал», «Қалқаш» әндерінің мазмұны да осыған үндес.
Мақпал-ау, сен қалайсың мен дегенде,
Құрыды ынтазарым сен дегенде.
Аршын төс, аққу мойын, беу гауһар тас,
Бал татыр сілекейің шөлдегенде.
Құндағы білтелімнің қу қарағай,
Үстіме сауыт кидім шыдай алмай.
Достасқан үш жыл бойы асыл Мақпал
Артыңа кеткенің бе, бір қарамай.
Қудалауда жүрген Сегіз сері Сыр бойында біраз уақыт болғанға ұқсайды. Жазушы мұрағатында оны «1836 жылдары Жанқожа батырдың үйінде Хиуа қоластындағы ағайынға сағындырып келіп, жырлауы мүмкін» дейді. Ал әнші-ақынның өзі:
Қарсы алды Шекті, Табын, Жағалбайлы,
Ел екен дәулетіне сәулеті сайлы.
Нияз бен екеуіміз сонда болып,
Естідік Сырлыбай мен Базарбайды.
Жібек сұлуды зерттеушілерге осы жолдарда біраз нәрсе айтып тұрған сияқты. Ғалымдар Сегіз серіні ел ішіндегі естіген әңгімелерін арқау етіп, атақты екі дастанды алғаш жырлаған ақын деп болжайды.
Мейман боп Шекті, Табын арасында,
Көтібар, Арыстанбай данасында.
Жырлап ем, «Айман-Шолпан», «Қыз Жібекті»,
Қазақтың даңқым кетті даласына – дейді.
Көрнекті жазушы Зейнолла Шүкіров «Сыр бойы» романына сонау елуінші жылдардан бастап материалдар алып, көнекөз қариялардан өткен уақыттың деректерін жинастырған болып шықты. Жетпісінші жылдары белгілі қаламгер тарихи дүниесін жазып бітіргеннен кейін де атақты Сегіз сері туралы толыққанды зерттеулер жоқ еді, ақын әрі батырды ғалымдар сексенінші жылдардың соңында ғана көпшілікке таныта алды. Жазушы шығармасы көркем дүние болғанымен бір нәрсеге сүйенгені ақиқат. Ал өмірдегі тарихи Сегіз сері романдағы Сегіз серінің оқиғалары мен деректерінің ұқсастығы нені меңзейді? Әнші-композиторды зерттеушілер ақынның жастайынан жетім қалып, елге белгілі аталарының қолында өсіп-тәрбиеленгенін, олардың өзі сонау заманда басқа жақтан қоныс аударып келгенін жасырмайды.
Серілер өміріндегі аңыз бен ақиқаттың арасын ажыратып алу қаншалықты қиын болса, екеуін де екі адам еді деу соншалықты қиын сияқты.
Аралдың Ақирек алқабындағы Мақпалкөл бүгінде айнадай жарқырап, талай сырды ішіне бүгіп жатқан секілді. Ақын мен арудың махаббат хикаясы ән мен жырға өзек болып, халқымен бірге жасасып, ғасырдан ғасырға жетіп келеді. Махаббат аңызының құдіреті де осы шығар.
Жұматәли ӘБДІРАМАН,
жазушы-журналист.
