«Білім мен ғылым – әлемді
өзгерте алатын ең басты күш»
ҚР Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев
Искаков Жарылқасын – жерлесіміз, Қызылорда облысы, Шиелі ауданы Балаби ауылының тумасы. Техника ғылымдарының кандидаты, профессор, Педагогикалық білім беру Халықаралық Ғылым Академиясының корреспондент-мүшесі, Ғылыми Қоғамдастықтардың Халықаралық Қауымдастығының (ISCA) мүшесі.
Искаков Жарылқасын 1970 жылы Н.В.Гоголь атындағы Қызылорда педагогикалық институтына (кейін Қорқыт Ата атындағы ҚМУ) физика-математика факультетіне оқуға түсті. 1972-1974 жылдары Лениндік стипендиат атанды. 1974 жылы институтты «Физика» мамандығы бойынша үздік бітіргеннен кейін осы оқу орнында оқытушылықтан бастап аға оқытушы, доцент, оқу бөлімінің басшысы, физика және физиканы оқыту әдістемесі кафедрасы басшысы қызметтерін абыроймен атқарды.
2008 жылдан 2021 жылға дейін Ғ.Дәукеев атындағы Алматы энергетика және байланыс университетінде физика, содан кейін ғарыштық инженерия кафедрасында доцент қызметін атқарды. Осы жылдары физика және инженерлік білім берудің белсенді ұйымдастырушысы болды. Сондай-ақ білім беру жүйесінің, орта және жоғары кәсіптік білім берудің теориясы мен әдістемесінің инновациялық бағыттарын дамытуға белсене қатысты. Кәсіби педагогтер мен инженерлік кадрларды даярлауға елеулі үлес қосты. 1983-1985 жылдары Әл Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университетінде аспирантурада оқып, 1991 жылы техника ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін «05.02.18 — механизмдер мен машиналар теориясы» мамандығы бойынша «Қуысы ішінара идеал сұйықпен толтырылған тік консолдық ротордың тербелісі және орнықтылығы» тақырыбында диссертация қорғады. 1995 жылы ҚР Жоғары аттестациялық комиссиясының шешімімен оған «Машинатану» мамандығының доценті, 2023 жылы ҚР ҒжБМ шешімімен «Машинажасау» мамандығының профессоры ғылыми атағы берілді.
Ғылыми және кәсіптік қоғамдар жұмыстарына белсене араласты. Педагогикалық білім беру Халықаралық Ғылым Академиясының корреспондент-мүшесі, Ғылыми Қоғамдастықтардың Халықаралық Қауымдастығының (ISCA) мүшесі, Халықаралық ғылыми «Research Journal of Recent Sciences» журналының редакция алқасының мүшесі, Scopus деректер қорына енетін Mechanism and Machine Science (ең жоғары процентилі 15%) сериялық кітабының, Clarivate Analytics компаниясының Web of Science және Scopus деректер қорына енетін Mechanical Systems and Signal Processing (максималды пайыздық көрсеткіш 99%) және MethodsX (максималды пайыздық көрсеткіш 78%) рецензияланатын журналдарының рецензенті.
2012 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін ол академик Ө.А.Жолдасбеков атындағы Механика және машина тану институтында ғылыми зертхана меңгерушісі қызметін атқарып, гранттық қаржыландырылатын ғылыми жобаларға (0501/ГФ, 2263/ГФ4, AP08856763, АР19677103, AP15473701) жетекшілік жасап және басқа гранттық қаржыланддырылатын ғылыми жобалар (AP05134148, AP08856744) мен бағдарламаларға (BR18574035, BR20280990, BR31715767) қатысты.
Өзінің жобалық жұмыстарында ол массасының теңгерілмегендігі мен дискісінің еңкіштігі бар геометриялық әртүрлі роторлық машиналардың резонанстық тербелістері, тіректердің сызықты емес серпімді және демпферлік сипаттамалары бар идеал және идеал емес гироскоптық қатаң ротор жүйелерінің динамикасы бойынша іргелі зерттеулер әдістерін әзірледі. Рычагты механизмдерге қолданылатын идеал емес механикалық жүйелер теориясын жасады.
Резонанстық қисықтардағы тірек материалының сызықты емес қаттылығын, сызықты демпферлеуін және сызықтық емес кубтық демпферлеуін анықтаудың секіру эффектісін жоятын жаңа әдіс ұсынды.
Демпферлеудің сызықты емес кубтық компонентін күшейту арқылы оңтайлы сызықты демпферлеудің және жатық резонанстық өткелдер үшін резонанстық амплитуданы басқарудың жаңа әдістерін жасады.
Алғаш рет идеал емес механикалық жүйе теориясының технологиялық процестерін жүзеге асыратын қосиінді-сырғақ механизм (серпімді тірек механизмін қоса есептегенде) қолданысын қарастырды.
Физикалық немесе химиялық процестерді жүргізуге арналған жоғарғы серпімді тіректі тік гироскоптық роторға негізделген түбегейлі жаңа центрифуга құрылғысын; тамақ, химия және фармацевтика өнеркәсібінде сәтті қолданылатын технологиялық тұрғыдан жоғары сапалы өнімдерді шығаратын, әртүрлі технологиялық процестерді жүзеге асыратын мүлдем жаңа құрылғының зертханалық прототипін жасады.
Искаков Ж. 225-тен астам ғылыми және ғылыми-әдістемелік еңбектер (мақалалар, халықаралық және республикалық конференциялардағы баяндамалар, монографиялар, оқу және оқу-әдістемелік құралдар, патенттер, әдістемелік нұсқаулар және типтік бағдарламалар) жариялады. Тек 2015 және 2025 жылдар аралығында 50 ғылыми еңбек жарияланды. Олардың төртеуі монография, ал 15-і Clarivate Analytics компаниясының Web of Science (WoS) дерекқорында индекстелетін халықаралық рецензияланатын журналдар мен конференция еңбектеріндегі ғылыми мақалалар.
Барлық жарияланған ғылыми мақалалар Elsevier, MDPI, SAGE, Taylor and Francis Group, Springer сияқты әлемге әйгілі баспалар шығаратын рецензияланатын журналдарда және сериялық кітаптарда индекстелген.
Өнертапқыштық 5 патент және пайдалы модельге 1 патент жарық көрді. 10-нан аса ғылым кандидаттары мен PhD докторларын дайындады.
Искаков Ж. ғылым мен білім беру салаларындағы айрықша ауқымды жетістіктері мен еңбегі үшін ҚР наградаларымен марапатталған: «ҚР білім беру ісінің құрметті қызметкері» төсбелгісі (2023ж); ҚР «Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы» атағы мен мемлекеттік грантының иегері (2006 және 2012 жж); ҚР ҒЖБМ-нің «Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі (2023 ж); ҚР Мемлекеттік ғылыми стипендиясының лауреаты (2025 ж).
Қазақ ғылымын Әлемдік деңгейге дейін көтеру бағытында үздіксіз ізденістер үстінде жүрген жерлесіміз, механика және машинатану ғылымы бойынша дүние жүзіне танымал ғалым Жарылқасын Искаков ағамызға шығармашылық табыстар тілеймін!
Бауыржан Елеусінов,
физика-математика ғылымдарының кандидаты, профессор
