2026 жылдың 15 наурызында елімізде Бүкілхалықтық референдум өткені белгілі. Референдумда Қазақстан республикасының жаңа Конституциясын қабылдау мәселесі шешілді. Нақтылап айтқанда ел тұрғындарының басым бөлігі мемлекетіміздің іргетасын нығайтатын, дамудың тың жолдары көрсетілген аса маңызды осы құжатқа қолдау білдірді. Мінекей, күні кеше, 1 шілдеден бастап жаңа Ата заң күшіне еніп, жұмыс істей бастады.
Жаңа Конституцияның алғысөзіндеалғаш рет білім беру, ғылым және инновация құндылықтары нақты бағыт-бағдар ретінде белгіленді. Яғни аталған салаларды жан-жақты қолдауға стратегиялық маңыз берілді. Ең бастысы, бұл бағыттарды дамыту мемлекеттің негізгі конституциялық міндеттерінің біріне айналды.
Ал осы мәселелер бойынша бұл жаңа Конституцияның бұрынғы Ата заңдардан айырмашылығы бар. Еліміз тәуелсіздік алғаннан бері екі рет конституция қабылданған екен. Оның алғашқысы 1993 жылы 28 қаңтарда, ал екіншісі 1995 жылдың 30 тамызында қабылданған. 1993 жылғы Конституцияда «азаматтардың ғылыми және техникалық шығармашылықпен айналысу еркіндігіне кепілдік беріледі» деп жазылған. Бұл азаматтардың ғылыммен айналысу құқығын конституциялық деңгейде бекітті. Ал 1995 жылғы Конституцияның 20-бабында: «Сөз бен шығармашылық еркіндігіне кепілдік беріледі» деп көрсетілген. Мұндағы шығармашылық еркіндігі ұғымына ғылыми шығармашылық та кіреді, сондықтан ғылыммен айналысуға да конституциялық кепілдік сақталған.
Яғни бұрынғы екі Конституцияда да ғылыммен айналысуға кепілдік берілген. Айырмашылығы – 1993 жылғы Конституцияда ғылыми-техникалық шығармашылық нақтырақ аталса, ал 1995 жылғы Конституцияда бұл құқық «шығармашылық еркіндігі» деген жалпы ұғым арқылы бекітілген. Ал жаңа Ата заңымыздың преамбуласында білім беру, ғылым және инновация құндылықтары негізгі бағдар ретінде алғаш рет белгіленіп отыр. Нақтылап айтсақ, жаңа Конституцияның кіріспесінде жазылған барлық негізгі мақсат-мүдделердің ішінде «мәдениет пен білім, ғылым мен инновация құндылықтарын бағдарға алып, табиғатты аялау қажеттігін мойындап» деп анық жазылған.
Жаңа Конституцияның 1-бөлімінің 3-бабында ҚР қызметінің негіз құраушы қағидаттары ретінде еңбексүйгіштік, прогресс, білім құндылықтарын бекіту, жоғары экологиялық мәдениетті қалыптастыру мәселесі айтылған. Ата заңның 2-бөлімнің 23-бабында сөз еркіндігіне, ғылыми, техникалық, көркем шығармашылық еркіндігіне кепілдік берілсе, осы бабтың 2-бөлігінде «Зияткерлік меншік заңмен қорғалады» деп көрсетілген.
Ал 27-бабта әр адамның еңбек етуге, қызмет пен кәсіп түрін еркін таңдауға құқығы бар деп жазылған. Осы бөлімнің 33-бабында Қазақстан Республикасы азаматының заңға сәйкес жоғары оқу орындарында жоғары білім алуға құқығы бар.
Жоғарыда келтірілген жаңа Конституция баптарында жазылған құқықтар мен міндеттердің ауқымы мемлекеттің алдағы уақытта білім беру, ғылым мен инновация мәселелеріне ерекше мән беретіндігін көрсетеді. Жаңа Конституцияда ғылым мен білімге стратегиялық басымдық ретінде алғаш рет мән беріліп отыр. Яғни, ендігі жерде адами капиталдың дамуын нығайту, ғылым, білім беру және инновация мемлекеттік саясаттың мағызды бағыттары ретінде белгіленген.
ҚР Президенті Қ.Ж.Тоқаев 2026 жылдың 10-сәуірінде ғалымдарды марапаттау рәсімінде сөйлеген сөзінде «…кез келген дамыған, яғни, озық мемлекеттің қазығы – ғылым, ал қазынасы – ғалым. Әр елдің ғылыми әлеуеті – оның абырой-беделі мен күш-қуатының өлшемі десек, қате болмайды. Ғылымға басымдық беретін, ғалымын қадірлейтін, басқаша айтсақ, «ғылым-білім бар жұрттар» ғана өркениеттің өріне шығады. Бұл – ақиқат. Түптеп келгенде, адамзаттың барлық жетістігі ғалымдардың зияткерлік еңбегінің жемісі екені даусыз. Хакім Абай айтып өткендей, «Адам баласы адам баласынан ақыл, ғылым, ар, мінез деген нәрселермен озбақ. Бұл – ешқашан өзектілігін жоғалтпайтын тағылым. Біз бәсекеге қабілетті ел боламыз десек, ең алдымен, ғылымды дамытып, жаңа технологияны, жасанды интеллектіні меңгеруіміз керек» — дегенді баса айтты.
Бұл Қазақстанның болашағы үшін озық технологиялық экономика қалыптастыру, оның нәтижелерімен елдің бәсекелестігін арттыру мәселелері алдыңғы қатарға шығатындығын көрсетеді. Осы мақсаттарға жету үшін бірінші кезекте білікті мамандар дайындау мен ғылыми әлеуетті дамыту қажет.
Білікті мамандар дайындау еліміздегі жоғары оқу орындарының басты міндеті болып табылады. Ал ол ЖОО өз миссияларын қалай атқаратындығы бөлек әңгіме. Осы жерде әңгімені ғылым және инновация төңірегенде қозғағанды жөн көріп отырмын. Себебі, ғылым мен инновацияның еліміздің экономикалық және технологиялық дамуы мен әл-ауқатына ықпалы әлі де жақсартуды қажет етеді.
Бұл жерде ең басты міндеттердің бірі – жас ғалымдарды тәрбиелеу. Қазіргі уақытта жастардың жақсы білім алып, мамандығын тамаша меңгеріп, әрі қарай ғылыммен айналысуына мүмкіндіктер өте мол. Қазіргі ғылымға бет бұрған жастарға қажетті коммуникациялық-технологиялық мүмкіндіктерді 30-40 жыл бұрынғы жағдаймен салыстыруға мүлде келмейді. Дегенмен ғылыммен айналысқысы келетін жастарға қазір де қиыншылықтар кездеседі. Олар тұрмыстағы түйткүлдермен қатар таза ғылыми жұмыс процесінде де орын алып жатады. Бір ғана мысал. Қазіргі талап бойынша ғылыми дәреже, атақтар алу үшін, немесе түрлі санаттағы ғылыми жобалар конкурстарына қатысу үшін ғалымдарға ҚР ҒЖБ министрлігі комитеті бекіткен тізімдегі міндетті басылымдармен қатар шет елдік Scopus, WoS базаларындағы журналдарға мақала шығаруы қажет. Журнал болғанда квартилдері мен процентилдері жоғары болуы керек. Ал ондай басылымдардың көпшілігі мақаланы баспадан ақылы негізде шығарады. Кейбірінің бағасы тіпті шектен шығады. Мысалы, өзім айналысатын ғылым бағытында процентилі 96-нан асатын «Meat» атты журналдың мақалаға қойған бағасы 4,9 мың доллар, бізше 2,5 млн тенге. Ал сонда ғылымға жаңа келген жас ғалым айлығын отбасына жұмсай ма, мақала шығара ма? Осы мәселе тиісті министрлік тарапынан шешімін тапқаны дұрыс сияқты (талаптар деңгейін түсіру т.б). Яғни, жас ғалымдарға жаңа Конституция міндеттеріне сәйкес мемлекет тарапынан тиісті дәрежеде жағдайлар жасалуы қажет сияқты.
Бұл жөнінде ел Президенті Қ.К.Тоқаев былай дейді: «…қазақ ғылымының болашағы – көзі ашық, көкірегі ояу, ойы ұшқыр және мақсаты биік жастардың қолында. Талапты әрі талантты азаматтар келешекте ұлттың шамшырағына айналады. Олар Қаныш Сәтбаев сияқты алып тұлғалардың жолын жалғайды. Сондықтан жас зерттеушілерге қамқор болуымыз керек». Соңғы жылдары жас ғалымдарға арнайы ғылыми гранттар бөлініп, олардың әлемнің жетекші зерттеу орталықтарында тағлымдамадан өтулеріне мүмкіндіктер жасалуда. Ал ғылымға бет бұрған озық ойлы, білімді ұрпақ тәрбиелеу – мемлекет пен бүкіл халыққа ортақ парыз.
Ел президенті мен үкіметтің ғылымға қатысты соңғы шешімдерінде елімізде әсіресе қолданбалы ғылыми зерттеулерге басымдық беру мәселесі жиі айтылуда. Себебі ел экономикасы мен халақтың әл-ауқатының деңгейі негізінен осы ғылыми бағыттардағы жетістіктерге байланысты екендігі белгілі. Барлық ғылым салалары сияқты бұл бағытта да өз қиындықтары жетерлік. Солардың ең бастысы – ашылған жаңалықтың, не ыңғайлы ұсыныстың өндіріс технологиясына жылдам қосыла алмауы. Былайша айтқанда, зерттеу нәтижелерінің зертханадан шыға алмай, үлкен өндіріске жол таппауы. Бұл әрине, Кеңес дәуірінен келе жатқан жағдай. Ол кезде ғылыми еңбек (диссертация) қорғалар кезде қолыңызда «осы жұмыс нәтижесі мынадай жерде қолданысқа енді» деген бір жапырақ қағаз болса жеткілікті болатын. Одан арғыны ешкім сұрамайтын.
Осы тұрғыда мемлекеттік, не коммерцияландыру гранттарына ұсынылатын ғылыми жобаларды дұрыс іріктеу мәселесінің әлі де күн тәртібінен түспей тұрғандығын айта кеткен жөн. Кезінде түрлі жиындарда ел президенті де бұл мәселені баса айтқан болатын. Жаңа Конституция талаптарына сәйкес ендігі жерде басымдық нәтижесі технологиялық жағынан озық, өндіріске еш кедергісіз ендіруге болатын, бұрынғы жобаларды қайталамайтын, тың ұсыныстарға берілмек. Еліміздің ғылым саласындағы тағы бір жаңалық – белгілі бір өңір үшін қажет саналатын ғылыми жобалардың басым бөлігін жергілікті атқарушы органдар тарапынан қаржыландыруға көшіру. Біздің облыста да бұл жұмыстар басталып кетті. Қазіргі кезде облыс көлеміндегі ғылыми мекемелер мен ЖОО тарапынан өңір үшін өзекті деген тақырыптар бойынша ғылыми жобалар дайындалуда. Осы жерде менің айтар ұсынысым ғылыми жобалардың орындалу мерзімі кемінде 2 не 3 жыл болуы қажет. Себебі бір жыл ішінде ғылыми ізденістік жобадан нәтиже шығару мүмкін емес. Бір жыл ішінде бұрын істелген, ескі ғылыми жоба нәтижелерін өндіріске енгізуге ғана мүмкіндік бар. Яғни, бұл тың ғылыми жоба емес деген сөз.
Қазір заман басқа. Ғылым мен инновация көз ілеспес жылдамдықпен қарыштап дамып барады. Озық технологиялар мен инновациялар – кез келген елдің экономикалық-технологиялық дамуының ең негізгі әрі баламасыз шартына айналуда. Соңғы жылдары мемлекет ғылымға қолдау көрсетуді арттыра бастады. Атап айтқанда, соңғы 5 жылда ғылымға бөлінетін қаржы көлемі 6 есе өскен. Сол сияқты ғылыми жобаларға инвестиция салатын бизнес құрылымдарына салық жеңілдігі т.б. қарастырылған.
Жаңа Конституцияда ғылым мен инновация дамуына қатысты жазылған барлық мақсат-міндеттердің орындалуы ел ғалымдары алдында үлкен жұмыстардың күтіп тұрғандығын көрсетеді. Мемлекет, бүкіл халық ғалымдардың әлеуетіне сенім артып отыр. Себебі, ғылым дамыса, ел экономикасы да дамиды, сол арқылы қазақ елінің әлемдегі мерейі де үстем болады. Бұл тарихи ақиқат.
Осы әңгімені ҚР президенті Қ.К.Тоқаевтың мына сөздерімен аяқтағанды жөн көріп отырмын: «Ғылымды қолдау, ғалымдарға ел болып құрмет көрсету, бұл – ең алдымен қоғамда еңбекқорлық, білімпаздық, жасампаздық құндылықтарын орнықтыру деген сөз. Халқымыздың ойы озық болса, өскелең ұрпақтың да ғылым-білімге деген ықыласы айрықша болары анық».
Нұрлан Мұханов,
ауыл шаруашылығы ғылымдарының кандидаты,
Қызылорда «Болашақ» университетінің аға оқытушысы
