Кез келген мемлекеттің тағдырын оның табиғи байлығы емес, ең алдымен құқықтық жүйесі айқындайды. Ал сол жүйенің темірқазығы – Конституция. Ол – билік пен халықтың арасындағы қоғамдық келісім, мемлекет дамуының бағытын айқындайтын басты құжат. Сондықтан Конституцияға енгізілген әрбір өзгеріс тек заң мәтінін ғана емес, тұтас қоғамның тынысын өзгертеді.
Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін алғашқы Конституциясын 1993 жылы қабылдады. Алайда жас мемлекеттің алдында тұрған күрделі саяси және экономикалық міндеттер жаңа құқықтық негізді талап етті. Осылайша 1995 жылдың 30 тамызында бүкілхалықтық референдум арқылы кешегі Конституция қабылданды.
Осы уақыттан бері Қазақстан Конституциясына алты ірі өзгерістер топтамасы енгізілді: 1998, 2007, 2011, 2017, 2019 және 2022 жылдары. Әр кезеңдегі өзгерістер елдің саяси даму бағытына байланысты болды. Алғашқы түзетулер президенттік басқару институтын күшейтуге бағытталса, кейінгі реформалар Парламенттің, жергілікті өзін-өзі басқарудың және азаматтардың құқықтарын қорғау тетіктерін жетілдіруге арналды.
Көрші мемлекеттердің тәжірибесіне көз жүгіртсек, конституциялық реформалар Қазақстанға ғана тән құбылыс емес. Өзбекстан 1992 жылғы Конституциясына ұзақ жылдар бойы өзгеріс енгізіп келді. 2023 жылы бүкілхалықтық референдум арқылы Конституциясы едәуір жаңартылып, әлеуметтік мемлекеттің қағидаттары күшейтілді әрі президенттік мерзімге қатысты нормалар қайта қаралды.
Қырғызстан посткеңестік кеңістіктегі ең жиі конституциялық өзгерістер жасаған мемлекеттердің бірі саналады. 1993 жылғы алғашқы Конституция бірнеше рет түзетіліп, кейін 2007, 2010 және 2021 жылдары жаңа редакциялар қабылданды. Бұл елдегі саяси тұрақсыздық пен билік жүйесінің қайта қалыптасуы Конституцияның да жиі өзгеруіне әсер етті.
Ресей Федерациясының 1993 жылғы Конституциясына ірі өзгерістер төрт рет енгізілді. Соның ішінде 2020 жылғы түзетулер президенттік өкілеттік, мемлекеттік билік құрылымы және әлеуметтік кепілдіктерге қатысты кең ауқымды өзгерістерімен ерекшеленді.
Ал әлемдегі ең тұрақты конституциялық жүйенің бірі – Америка Құрама Штаттарында. 1787 жылы қабылданған Конституция бүгінге дейін өз күшін сақтап келеді. Оның мәтіні түбегейлі ауыстырылған жоқ. Екі ғасырдан астам уақытта оған небәрі 27 түзету ғана енгізілген. Бұл тәжірибе бір ақиқатты көрсетеді: мемлекеттің беріктігі Конституцияны жиі өзгертуде емес, оның үстемдігін сақтай білуде.
Қазақстан үшін де негізгі мәселе Конституцияға қанша өзгеріс енгізілгенінде емес. Ең маңыздысы – сол нормалардың нақты өмірде орындалуы. Қағаз жүзіндегі құқық пен күнделікті өмірдегі әділет қатар жүргенде ғана халықтың заңға деген сенімі артып, қысылғанда арқасүйер тірегіне айналды.
2022 жылғы конституциялық реформадан кейін қоғамның үміті бұрынғыдан да күшейді. Азаматтар әділ сотты, шынайы бәсекелі сайлауды, жергілікті биліктің жауапкершілігін, жемқорлықтың азаюын және заң алдындағы теңдіктің нақты жүзеге асуын күтеді. Өйткені Конституцияның құндылығы оның мәтінінде емес, адамның күнделікті өміріне әкелетін оң өзгерістерімен өлшенеді.
Қазақ қоғамы қазір жаңа тарихи кезеңге аяқ басты. Егер заң үстемдігі шын мәнінде орнығып, мемлекеттік институттар ашық жұмыс істесе, алдағы онжылдықта Қазақстанда азаматтық қоғам күшейіп, өңірлердің дербестігі артып, жастардың мемлекет ісіне қатысу белсенділігі өседі. Сонда Конституция тек заңгерлер оқитын құжат емес, әр азаматтың өмірін қорғайтын нақты кепілдікке айналады.
Тарих көрсеткендей, ұлы мемлекеттерді мықты қару емес, әділ заң сақтап қалған. Ал әділ заң өміршең болуы үшін оны ең алдымен мемлекет емес, халықтың өзі құрметтеуі керек. Конституцияның шынайы күші де дәл осы сенімнен басталады.
Ата заңның абыройы аласармасын, елдің игілігіне қызмет етіп, қоғамдағы әділдік пен заң үстемдігінің берік тұғыры бола берсін. Әрбір азамат Конституцияны құрметтеп, оның қағидаттарын өмірлік ұстанымына айналдырса, мемлекетіміздің іргесі нығайып, бірлігі бекемделе түседі. Заңға деген құрмет – елге деген құрмет. Сондықтан Ата заңымыздың қадір-қасиеті әрдайым биік болып, тәуелсіз Қазақстанның өсіп-өркендеуіне, халықтың әл-ауқатының артуына және келер ұрпақтың жарқын болашағына қызмет ете берсін!
Б.Саймағанбетов,
жыршы, ҚР мәдениет қайраткері,
Әлем халықтары жазушылар одағының мүшесі,
Қызылорда «Болашақ» университетінің аға оқытушысы
