Ас-құдайыны қалай өткізіп жүрсің, асаба
Зейнеткер аталып, бұрынғы күнделікті үкіметтің жұмысынан қол босап, ел айтқандай бейнеттің де зейнетін көріп жұбайымыз екеуміз құдай берген мал-жанға қарап шүкіршілік етіп отқан жағдайымыз бар. Ағайын-туыс пен замандастарымыздың халқымыздың әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрлерімізге байланысты жасап жатқан ас-құдайы, той-томалағына көбірек араласып біраз нәрсені көңілге түйіп жүргендіктен өз ойымды өздеріңізбен бөліскенді жөн көріп отырмын. Әрине біреуге ақыл айтудан аулақпын. Тек көргенімді айтайын.
Жақында ауданымызға белгілі соғыс және ішкі істер органдарының ардагері марқұм Бержанов Махамбет ағамыздың құрметіне берілген ұрпақтарының асында болдық. 95 жасында өмірден озған ағамыз биыл 100-ге толады екен. Әрбір беріліп жатқан құдайы астың түпкі мақсаты дүние салған адамдардың рухына құран аяттарын бағыштап, марқұмның тірісінде жасап кеткен ізгі жақсы амалдарын еске алып, артында қалған жақындарының көңілін жұбату екені белгілі.
Махамбет ағаның өмірі өнеге болып өткенін, келген қонақтардың әңгімелерінен өмірдің «жақсы» қыр-сырларын қасында жүрген адамдарға жалықпай үйретіп және міндеттеп кеткендей сезіндім.
Асты жүргізуші асаба уақытты созбай, жұрттың осындай бас қосуда есітіп жүрген жаттанды әңгімелерінен айтпай, мағыналы және мәнді ғибратты мысалдардан келтіріп, асты мазмұнды өткізді. Алдымен елмен сөйлесіп тиянақты дайындалып алғаны білініп тұрды. Аз уақытта көп нәрсе айтылды. Асқа қатысқан адамдардың айтқан әрбір әңгімелері басқаны қайдам маған сабақ болды. Енді ағаның сол жерде айтылған тіршілікте істеген жақсы амалдарының есімде қалғандарынан қысқаша айтып өтейін. Бұлар жәй мысалдар болғанмен меніңше ұрпаққа, ағайын тәрбиесіне үлгі болатын жағдайлар.
Аға міндетті түрде отбасында жылына екі рет әке-шешесінің қайтыс болған күні құран бағыштап ағайын мен көршілерінің басын қосып садақа ас береді екен. Көршілердің айтуы бойынша ата- анасының қайтқанына алпыс жылдан астам уақыт өтсе де ағаның отбасы бұл дәстүрден бірде-бір жаңылмапты. Өмір бойы әке-шешесіне ризашылығын білдіріп өткен екен жарықтық.
Қанша үлкен қызметтерде жүрсе де үйден күнделікті шыққан тамақ қалдықтарын обал-ысырап болмасын – деп далаға тастамай жемге араластырып үнемі екі-үш қой ұстап бағады екен. Қонаққа өзінің баққан малын жарататын болған. Үйдің, ауланың тазалығын бірінші орынға қойған. Балдарында күнделікті еңбекке баулып, әр баласының сабағын аптасына бір күн жеке-жеке қадағалап отыруға уақыт тапқан. Көбінесе әр нәрсені сылтауратып балдарды шешесіне ысырып қоятынымыз рас қой… Отбасында үйдің бар мүшесі жиналмай тамаққа қол салмайды және дастарқанға майкімен я жастыққа жантайып отыру жоқ екен. Бұл кісімен дастарқандас болған кісілерде қай жерде болса да осы тәртіпті сақтағаны және өмірдің аштығында-тоқтығында көрген соң дастарқандағы дәмге құрметпен қарап қадірлеу керек екенін үнемі естеріне салып отыратыны айтылды. Дастарқан басында ананы-мынаны сылтауратып жастыққа жантая кететініміз бар ғой… Ағайынның қуаныш мен қайғысына қандай қызметте жүрсе де шақырылған уақытта өзі бас болып барып жақындарынан да соны күтеді екен. Қонақ шақырған өзінің жақын ағайынына сәл ерте барып үйінің, ауласының тазалықтарына, қонақ күту мәдениетіне қатты қарайтын болған. Әуеліде ескерту жасағанына ренжіген ағайындары да болға. Бірақ кейін түсініп, жан-жағына қарап, етек-жеңдерін жинап отыруды дағдыға айналғаны… сөз болды. Құда-құдағайларымен, нағашы-жиендермен, жалпы ағайынмен сыйласу және оларды құрметтеу ол бөлек әңгіме. Қармақшыдан милиция бастығы, полковник шенімен зейнетке шыққанына 40 жылдан астам уақыт болып кетсе де бірге қызмет атқарған шәкірттерінің асқа келіп сағынышпен естелік әңгіме айтуы бәрімізді толқытты. Сол кісінің салып кеткен тәртіпті сара жолы қанша жыл өтсе де әлі жалғасын табуда екен. Ал ауданның ардагерлерімен бірге жүріп оның саяси әлеуметтік тіршіліктеріне араласуы, сөз саптауы, бата беруі, киім киісі артынан келе жатқан ұрпаққа өнеге болып қалды. Қызмет бабымен қанша рет басқа жерлерге қоныс аударғанмен зейнетке шығысымен Тереңөзектегі аманат қылып тапсырып кеткен үйіне қайтып көшіп келіпті. Тереңөзек халқын жақсы көріп, сыйлап, «Жері жанат қой» деп
айтып кеткен екен, жарықтық. Бұл әңгімені әрмен қарай айта берсем ұзаққа жалғасып кететінін сезіп осы жерден тоқтауды жөн көрдім. Осындай ағамыздың көркем мінезі, бойындағы тазалығы қанмен сіңіп ата-бабаларынан, келген-ау – деп ойладым.
«Жақсы адамның жарасты ісіне жан сүйінер, пенделерден не пайда мұрнын көкке шүйірген. Көлеңкесін түсіріп, болып жүрген елге құт, ата салтын ұмытпас ақ сүт еміп, арда өскен» деген қазақтың көрнекті ақыны Ақылбек Шаяхметтің өлең жолдары осындай ақылды қариялар туралы айтылғандай.
Әңгімемнің басында айтып өткендей ас-құдайыны басқарушы асаба таза ниетпен келген қонақтарды жалықтырмай, уақытты создырмай асты бір сағаттың шамасында қорытындылады. Қазақ атамыз «Көрген, көргенін істейді, көсеу түрткенін істейді» деп қалай айтып кеткен. Жақсыны көріп, сабақ алып жүрсек деген ойым ғой менің.
Марат ОМАРОВ,
Сырдария ауданының құрметті азаматы.
