Пайғамбарымыз с.ғ.с. Мұхаммедтің мынадай хадисі бар екен: Баяғыда үш иудей, яғни, еврей қатар өмір сүріпті. Олардың бірі алапес, бірі таз, енді бірі соқыр екен. Алла тағала сынау үшін оларға періштені жібереді. Періште алапеске адам бейнесінде келіп:
– Қандай арманың бар? – дейді.
– Денем мынау кеселден тазарып, жұрт жиіркеніп қарамайтын болса екен, – дейді алапес.
Періште қолын тигізгені сол еді, денесі тазарып шыға келді.
– Қандай мүлкің болғанын тілейсің? – деді періште сонан соң.
– Түйесі көп бай болсам екен, – дейді ол. Сол-ақ екен оған боталы түйе тарту етілді.
– Малың көбейіп, саған Алланың жақсылығы болсын, – деді періште.
Періште тазға келді.
– Қандай арманың бар? – деді оған. Таз айтты:
– Басымда әдемі шашым болса, жұрт маған жиіркеніп қарамаса екен, – деді.
Періште оның басын сипағаны сол еді, ол дертінен айығып, қою қара шашты жігіт болып шыға келді.
– Қандай мүлкің болғанын тілейсің? – деді періште оған.
– Табын-табын сиырым болса екен, шіркін, – деді ол. Сол-ақ екен, оған бұзаулы сиыр тарту етілді.
– Малың көбейіп, саған Алланың жақсылығы болсын, – деді періште.
Соңында періште зағип кісіге келіп:
– Қандай арманың бар? – деп сұрады.
– Алла маған жарық дүниені көретін көз берсе екен, – деді зағип.
Періште қолын тигізгені сол еді, Құдайдың құдіретімен оның көзі көретін болды.
– Қандай мүлкің болғанын тілейсің? – деді оған да.
– Уақ мал болса жетеді, – деді ол. Сол-ақ екен, оған уақ мал тарту етілді.
– Малың көбейіп, саған Алланың жақсылығы болсын, – деді періште.
Бірнеше жылдан соң олардың малдары көбейіп, бірі келелі түйеге, бірі табын-табын сиырға, бірі қоралы қойға ие болып, байып шыға келді.
Бір күні періште алапес мүсәпір адам бейнесінде Жаратушының жәрдемімен өзі емдеп, байлық сыйлап өткен әуелгі адамға келді.
– Мен бір мүсәпір жолаушы едім. Азығым таусылды, әуелі Алла сосын сізге үміт артып тұрмын. Сізге осындай келбет пен дүние-мүлік берген құдіреттің атымен сұраймын, маған бір түйе беріңіз, сапарымды жалғастырайын, – деп өтінді.
– Бұл түйелердің иесі жалғыз мен емес. Сол себепті бере алмаймын, – деп сараңдық танытты ол.
– Мен сені таныдым. Ей, кәзап! Бір кездегі адамдар жанына жолатпайтын алапес сен емес пе едің? Байлықты да саған құдіреті күшті Алла тағала берген, – деді періште оған.
– Жоқ, мен мұны ата жолымен мұраға алғанмын, – деді ол.
– Егер жалған сөйлесең Алла сені бұрынғы қалпыңа келтірсін, – деді періште оған.
Сонан соң періште таз бейнесінде екінші адамға келді. Ол да бірінші адамның айтқанын қайталады.
– Егер жалған сөйлесең Алла сені бұрынғы қалпыңа келтірсін, – деді періште оған.
Ақырында періште зағип адам бейнесінде үшінші кісіге келді.
– Мен бір мүсәпір жолаушы едім, азығым таусылды, әуелі Алла сосын сізге үміт артып тұрмын. Сіздің дертіңізді айықтырып, қайта жарық сыйлаған құдіреттің атымен сұраймын, маған жолазыққа бір қой беріңіз, сапарым жалғастырайын, – деді.
– Ей, мүсәпір, кезінде мен де зағип болғанмын. Алла маған қайтадан көз берді. Мынау Алла берген дәулеттен қалағаныңша ал, мен сенің қолыңды қақпаймын. Жаратқанның қалауы болады, – деді ол. Сонда оған періште былай деді:
– Дәулетің өзіңе бұйырсын. Бұл сендерге жіберілген сынақ болатын. Алла саған разы болды. Ал сенің екі жолдасың оның қаһарына ұшырайды.
Пайғамбарымыздың бұл хадисінен Құран кәрімнің мына аяттары туралы түсінік алуға болады.
«Адам басына бір қасірет туса, бізге жалбарынады да, біздің мейіріміміз түсіп, әлдебір игілік берсек, бұл маған өзімнің ептілігімнен келді» дейді. Олай емес, керісінше ол сынау еді. Бірақ олардың көбі мұны түсінбейді». 49. «Зумар» сүресі. «Мұндай сөзді бұлардан бұрынғылар да айтқан. Олар тапқан мал-мүлік те өздеріне опа бермеген». 50. «Зумар» сүресі.
Көбіне адамдар байлық, ақша туралы әңгіме болғанда, ақша, байлықтың адамды жолдан тайдыратынын айтып, кінәні жансыз дүниеде жабады да, соны тұтынатын адамдар туралы ұмытып кетеді. Мал, байлық дегенің жақсылыққа жұмсасаң сауап, жамандыққа жұмсасаң күнә таптырады, жамандық әкеледі емес пе? Олай болса кінә ақшада, байлықта емес, адамның өзінде. Бір теңгем екеу, екі теңгені төртеу болса, тіршілік, ақша, байлық деп өлермендене алға ұмтылғандарда, өзге түгілі өзіне де қимайтындарда шығар?
Мұндайды қазақ: «Мал табуға ебі көп, кісілікке себі жоқ» дейді. Табан ет, маңдай терімен тірлік қылып, рахатын өзі де көріп, өзінен ауысса, жоқ-жітікке қарасып, сауап табатындар туралы әңгіме басқа.
Абайдың он алтыншы қара сөзінде: «Ырыс алды – тірлік» дейді. Ол қайта тірлік? Ол осы жан кеудеден шықпағандық па? Жоқ, ондай тірлік итте де бар. Ондай тірлікті қымбат көріп, қолдаған адам өлімді жек көріп, ахиретке дұшпан болады. Ол айтқан тірлік олар емес. Көкірегі, көңілі тірі болса, соны айтады. Өзің тірі болсаң, көкірегің өлі болса, ақыл табуға сөз ұға алмайсың»
Мансап пен байлыққа алдау, арбау, иненің көзінен өтетін жылпостық пен тамыр-таныстық арқылы қол жеткізгендер ептілікті бірінші орынға қояды. Ал санасында саңылауы бар адамдар үшін қара шыбынның балға батып өлгені де өсиет.
Ақиқатында, адам бақыты өткенін тану арқылы қонып, алға жетелейді. Меніңше, бұл хикая өткеніңді ұмытпауға, сол арқылы адамгершіліктің тепе-теңдігін сақтауға шақырған шынайы әңгіме есебінде құнды.
Әлімжан ӘЛКЕБАЙҰЛЫ.
