(Болған оқиға)
2007 жылдың жазы еді. Байқоңыр қаласынан суық хабар жетті. Сонда тұратын нағашы інімнің баласы мен оның Аралда тұратын қайын ағасының баласы суға кетіпті. Оқиға былай болған: оқушылардың жазғы демалысы болғасын қыдырып келген құда бала мен нағашымның ағайынды екі баласы қосылып дарияға шомылуға барады.
Түстен кейінгі уақыт болса керек. Екі үлкені суға түседі де, кішісі жағада отырып қалады. Бірін бірі қуалап ойнаған екі бала жағадан сәл ұзай бере кейін қайтқысы келіп біраз әрекеттенеді. Ол жердің суы соншалықты терең емес екен. Бірақ ағысы қатты болып ие бермеді ме, әлде ажалына тура келді ме, бір батып бір шығып жүріп ақыры шым батып, мұны көріп тұрған жағалаудағы бала не істерін білмей есі шығып арлы-берлі жүгіріп, соңында үйіне келіп хабар берем дегенше көп уақыт өтеді.
Осы оқиғадан оншақты күн бұрын нағашы інім бала-шағасын ертіп «Туған-туыстарды аралап жүрміз» деп біздің үйге де соға кеткен. Күліп-ойнап мәз-мейрам болып отырған он алтыдағы жасөспірім Жансерікті сонда көрдім. Қазақша айтқанда, шамасы «бой жазып» жүрсе керек.
… Біз келгендегі жағдай айтпаса да түсінікті. Суға кеткен балалардың әкелері естерінен танғандай болып сыртта отырса, аналары жылауға да шамасы келмей талықсып жатқан. Балаларды іздеу басталып кетіпті. Жақын-жуықтың, көрші-қолаңның, жанашыр жандардың да керек болатын жері. Құдай жамандықтың бетін аулақ етсін, дәл осындай сыналатын тұста емес пе қазақтың «туысқаннан көрші артық» дейтіні. Әсіресе, көршілері үлкен қолғабыс көрсетті. Қаладағы төтенше жағдайлар бөлімінде қызмет істейтін көршісі моторлы қайық, жай қайық алдыртып, еріктілермен, жақын-жуық пен бірге балалар суға кеткен жерді бірнеше шақырымға дейін қажетті құрал-жабдықтармен сүзгіледі. Жаздың ұзақ күнінде іздестіру әрекеттері азанғы сағат 5-6-дан қараңғы түскенше жалғасты. Қызылордалық сүңгуірлерге хабар берілді. Бірақ жағдай қаражатқа тіркелгендіктен, олар ертеңгі түсте жететін болды.
Уақыт болса өтіп барады. Қараңғы түскен соң да жарық түсіру арқылы іздеу жалғастырылды. Бірақ еш нәтиже берген жоқ.
Таң атты. Іздеу қайта жалғасты. 6-7 сағат су астын сүзіп, толассыз шарлағандардың әбден қалжырағаны көзге байқалып тұрды. Жағдайдың барысы белгілі бола бастағанда балалардың әкелері еңіреп жылады. Үйінен Жансеріктің анасы алдырылып, алдын ала дайындалған жеті күлше құдайысын дарияны жағалап жүгіріп жүріп суға лақтырды.
Енді бұл көріністің сол аймақтағы жанды мен жансызға түгел қозғау салары анық еді. Бәріміз де суға кеткен балалардың табылуы үшін шын ниетпен тілектестік білдірдік. «Шын жыласа соқыр көзден жас шығар». Жаратушы Алла тілекті қабыл етсе керек, біраздан соң араға бір сағат салып суға кеткен екі бала бірінен соң бірі су бетіне шықты.
Сондағы әкелерінің қуанғанын көрсеңіз. Әрине, мұны қуаныш дегеннен гөрі денесін көрсек деген уайымның қайтарымы деуге болар еді.
Менің айтпағым: өткенді жаңғыртып, қапалы жандардың қайғысына қозғау салу емес, дұға-тілектің, ниеттің қабыл болуы туралы.
Ниеттің қабыл болу туралы тағы бір мысал. Ертеде үш жігіт тау арасымен жол жүріп келе жатады. Күн кешкіріп бара жатқан соң тау етегіндегі үңгірге кіріп тынығып алуды көздейді. Бірақ бұлар үңгірге кірген сәтте Құдайдың құдіретімен жер сілкінісі болып, үңгір аузын үйдей тас бітеп тастайды. Ал оны жылжытамын деу құр әурешілік еді. Әрі отырады, бері отырады. Басқа амалдың жоқтығынан көздері жеткен соң бұлардың арасындағы үлкені мынадай ұсыныс айтыпты:
– Жігіттер, жағдай өздеріңе мәлім. Арам өлгеннен басқа жолдың қалмағаны анық. Келіңдер, біз былай істейік. Біздің әрқайсымыз өз өміріміздегі ең бір жаратушының көңілінен шығады-ау деген жақсы ісімізді баян етейік. Мүмкін, Құдай ниетімізді қабыл етіп, тығырықтан шығар жолды көрсетер.
Сонымен бірінші жігіт сөз алады.
– Мен бір отбасының асыраушысы болатынмын. Қарт анам, әйелім, шиттей бала-шаға бір өзіме қарап отыратын. Азанмен ерте кетемін, қас қарая келемін. Қара жұмыстың қандайы болсын менен ауыспайтын. Күнделікті тапқан-таянғанымды отбасыма азық қыламын. Бір күні жұмыстан өте кеш қайттым. Келсем әйелім, балаларым тамағын ішіп жатып қалыпты. Ал байғұс әке-шешем менің келуімді күтіп, алдындағы азғантай наны мен сүтіне қолын да тигізбей, бір-біріне сүйенген қалпы ұйықтап кетіпті.
Олардың бұл ықылас-ниетіне көңілім босағаны сондай, шаршағанымды ұмытып, ұйқым қашып кетті. Оларды орнына жатқызып, үстеріне көрпе жаптым. Таң атқанша оянуын күтіп, қастарында отырдым.
Таңертең олар оянған соң қолдарына су құйдым. Ыдыстарына құмырадан сүт құйдым. Алдарына нан қойдым. Олар ауыз тигеннен кейін барып, бала-шағама рұқсат еттім. Ата-анамның маған деген осыншалық ықыласына мен өзімнің шын ниеттен шыққан азғантай қызметіммен жауап қайтардым.
Ей, Жаратушым! Егер менің өзімнің разылығың үшін шын көңілден жасаған осы әрекетімді өз құзырыңнан орын табылып жатса, онда біздің мына қасаптан құтылуымызға жәрдем ет, – деген кезде үңгір аузындағы тас аздап жылжып, саңлау пайда болады. Бірақ шығып кетуге мүмкіншілік болмайды.
Кезегін алған екінші жігіт әңгімесін бастайды:
– Мен әжептәуір ауқатты адамның баласы едім. Ойын-сауық, қызық қуып уақыт өткізіп жүрдім. Арам ойымды іске асыру үшін бір алыстау ағайымның қызына сөз салып жүргенмін. Ол жөні түзу қыз болатын. Әрине, көнбей қойды. Мен оған кек сақтап, «Шіркін, оның басына маған мұқтаж болатын күн туса екен» дейтінмін. Інісі істі болып, әлгі қыз менен қаражат сұрай келді. Көктен тілегенім жерден табылған мен қызға ондай қаражатты беретінімді, бірақ ол үшін менің талабымды орындауы тиіс екенін сездірдім. Қыз байғұс қатты қиналды. Ақыр соңында: «Жарайды, мен сенің дегенге көндім. Бірақ Құдай алдында разы емеспін» деді.
Неге екенін қайдам, үнемі азғындықпен айналысып келе жатқан маған дәл сол сәттегі қыздың інісін арашалап қалуы мен абыройын сақтап қалудың арасындағы жан күйзелісі қатты әсер етті. Артық сөзге келместен сұраған қаражатын қолына ұстаттым да жөніме кеттім.
Құдіреті күшті Жаратқан, егер менің өз разылығың үшін деп атқарған осы бір ісімді өзің үшін азғана ұнамды жағы болса, онда біздің мына жерден шығып кетуімізге көмектесе көр, – дегенде үңгір аузындағы тас тағы да жылжыды. Бірақ әлі де шығып кетудің мүмкіндігі болмайды.
Соңғы болып үшінші жігіт әңгімеге кіріседі:
– Мен елге белгілі бай адамның баласымын. Ақысын беріп, адам жалдап жұмыс істететінмін. Бір жолы әрқайсысына он қозылы қойдан беретін болып келісіп, үш адамды жұмысқа қабылдадым. Жұмысты бітіргесін олардың екеуі ақысын алып, разы болып жайына кетті де, үшіншісі бастапқы ақымен келіспейтінін сездіріп, үстеме сұрады. Бірақ мен әдепкі уәде күшінде екенін айтып келіспедім.
Ол ақысын алмай етіп қалды. Оның еңбек ақысы болып есептелетін он саулықты мен бөлек бақтырдым. Арада үш жыл өтті. Әлгі он саулық бір қора қой болды.
Бір күні ақысын алмай кеткен жігіт келіп, өзінікі қате болғанын айтып, еңбегін сұрады. Мен оған қора толы қойды көрсеткенімде ол сенімсіздік білдіріп бас тартты. Оған жағдайды түсіндіріп, қойларын алдына салып бердім.
Ей, Жаратқан ием, өзіңді разы ету үшін жасаған осы қайырым біздің қазіргі халімізді ескеруіңе татитын болса, онда бізді мына зынданнан құтқара көр, – дегенде үңгір аузындағы тас толық ашылып, жігіттер жөндеріне кетіпті.
Өмірдің өзінен алынған бұл екі мысалдың түйіні біреу ғана. Адам баласының қолға алуы қиын әрекетінің бірі – ол ниет түзулігі болса, адамның жақсы ниеті де, жаман ниеті де айналып өзін табатыны дау тудырмайтын шындық.
Әлімжан ӘЛКЕБАЙҰЛЫ.
