Астанада 2026 жылғы 22-24 сәуір аралығында өткен Өңірлік экологиялық саммит – RES 2026 Орталық Азия елдері үшін стратегиялық маңызы бар алаңға айналды. Үш күн ішінде өңір мен әлемнің 30-дан астам елінен келген сарапшылар, саясаткерлер және халықаралық ұйымдар өкілдері климаттың өзгеруі, су ресурстарының тапшылығы, биоалуантүрлілікті сақтау және «жасыл» экономикаға көшу мәселелерін жан-жақты талқылады.
Саммит аясында 50-ден астам сессия өткізіліп, мыңдаған қатысушы қамтылды. Нәтижесінде миллиардтаған долларды қамтитын келісімдерге қол қойылып, өңір елдерінің экологиялық саясатта бірлесіп әрекет етуге дайын екені айқын көрінді. Бұл – Орталық Азия үшін жаңа кезеңнің басталғанын аңғартатын маңызды сигнал.
Бүгінгі таңда экология мәселесі тек табиғатты қорғау шеңберінен шығып, экономикалық даму, ұлттық қауіпсіздік және халықтың өмір сапасымен тікелей байланысты стратегиялық факторға айналып отыр. Осындай жағдайда жастардың рөлі, азаматтық белсенділік және өңірлік ынтымақтастық ерекше маңызға ие.
Осы орайда біз «JASYL EL» жастар еңбек жасақтарының Республикалық штабы басшысының орынбасары, «Болашаққа қозғалыс» жеке қорының директоры Бекмұрат Диас Бекмұратұлымен сұхбаттасып, RES 2026 саммитінің нақты нәтижелері, өңірдегі экологиялық сын-қатерлер және жастардың бұл үдерістегі рөлі туралы пікірін білдік.
Бекмұрат Диас Бекмұратұлы,
«JASYL EL» жастар еңбек жасақтарының Республикалық штабы басшысының орынбасары,
«Болашаққа қозғалыс» жеке қорының директоры:
– Диас Бекмұратұлы, RES 2026 саммиті Орталық Азиядағы экологиялық саясатқа нақты қандай өзгеріс әкелуі мүмкін? Бұл алаң декларация деңгейінде қала ма, әлде нақты шешімдерге жол аша ма?
– RES 2026 саммитін тек пікір алмасу алаңы ретінде бағалау жеткіліксіз. Бұл жолы Орталық Азияда экологиялық саясаттың сапалық жаңа кезеңіне өтуге нақты негіз қаланды деп айтуға болады. Себебі саммит алғаш рет үш маңызды элементті – саясатты, инвестицияны және технологияны – бір платформада біріктірді.
Ең алдымен, саяси деңгейдегі өзгерістерге тоқталу керек. Саммит аясында Орталық Азия елдері «Экологиялық солидарлық» қағидатына негізделген ортақ ұстанымды бекітті. Бұл бұрынғыдай әр елдің өз бетінше әрекет етуінен біртіндеп өңірлік үйлесімді саясатқа көшу басталғанын көрсетеді. Өйткені климат, су ресурстары немесе экожүйелер ұлттық шекарамен шектелмейді. Бұл – трансшекаралық мәселелер, сондықтан оларды шешу де бірлескен жауапты талап етеді.
Екінші маңызды өзгеріс – нақты іске көшу кезеңінің басталуы. Саммит нәтижесінде 2026-2030 жылдарға арналған өңірлік іс-қимыл бағдарламасы іске қосылды. Бұл құжат декларация емес, нақты механизмдерді қамтиды: инвестициялық жобалар, цифрландыру, мониторинг жүйелері және өңірлік ынтымақтастық құралдары. Яғни, енді «не істеу керек?» деген сұрақтан «қалай және кім жүзеге асырады?» деген кезеңге өттік.
Үшіншіден, экономикалық аспект. Саммит аясында 2,3 млрд АҚШ долларынан астам келісімдерге қол қойылды. Бұл қаражат «жасыл» энергетика, экологиялық инфрақұрылым, қалдықтарды басқару және декарбонизация жобаларына бағытталмақ. Мұндай көлемдегі инвестициялар экологияның тек әлеуметтік немесе идеологиялық мәселе емес, нақты экономикалық секторға айналып келе жатқанын дәлелдейді.
Төртіншіден, технологиялық бағыттағы серпіліс. RES EXPO алаңында 30-дан астам елден келген 247 компания өз шешімдерін ұсынды. Бұл – климаттық технологиялар, су үнемдеу жүйелері, қалдықтарды қайта өңдеу, цифрлық мониторинг құралдары. Яғни мәселені шешудің құралдары бар, енді оларды енгізу мәселесі күн тәртібіне шықты.
Бесінші маңызды бағыт – су ресурстары. Орталық Азия үшін бұл ең күрделі және ең сезімтал тақырып. Саммит барысында Қазақстан халықаралық су ұйымын құру бастамасын көтерді, сондай-ақ трансшекаралық өзендерді басқаруда цифрлық жүйелерді енгізу мәселесі талқыланды. Болашақта суға байланысты дағдарыстардың алдын алуға бағытталған стратегиялық қадам.
Алтыншы аспект – энергетика. Саммитте 2030 жылға дейін өңірде 10 ГВт жаңартылатын энергия көздерін іске қосу және шамамен 20 млрд доллар инвестиция тарту жоспарлары айтылды. Бұл көміртекке тәуелді экономикадан біртіндеп «жасыл» экономикаға көшу басталып жатқанын көрсетеді.
Сонымен қатар, саммиттің маңызды ерекшелігі – қоғам мен жастардың қатысуы. 8000-нан астам қатысушы, оның ішінде жастар, сарапшылар, белсенділер тартылды. Бұл экологияның тек үкіметтік деңгейдегі мәселе емес, қоғамдық қозғалысқа айналып келе жатқанын көрсетеді.
Дегенмен, негізгі сұрақ өзгермейді: бұл нәтижелер қағаз жүзінде қала ма, әлде нақты іске аса ма? Ашығын айту керек, Орталық Азияда бұған дейін де көптеген стратегиялар мен келісімдер қабылданды, бірақ олардың барлығы бірдей толық жүзеге аса қойған жоқ. Себебі негізгі мәселе – басқару, бақылау және жауапкершілік механизмдерінің әлсіздігі.
Сондықтан RES 2026-ның тағдыры бір нәрсеге байланысты – орындалуына. Егер қабылданған бағдарламалар нақты жобаларға айналып, инвестициялар игеріліп, технологиялар енгізілсе, онда бұл саммит шынымен де өңірдегі экологиялық саясаттың жаңа кезеңін бастайды. Ал егер бұл процестер тоқтап қалса немесе формалды сипатта қалса, онда бұл алаң да декларациялық деңгейде қалып қою қаупі бар. RES 2026 – бұл тек декларация емес, нақты әрекетке көшуге жасалған мүмкіндік. Бірақ бұл мүмкіндіктің шынайы нәтижеге айналуы енді саяси ерікке, басқару сапасына және қоғамның талапшылдығына байланысты.
– Қазақстан өзін өңірлік экологиялық көшбасшы ретінде көрсетуге тырысып жатыр. Бұл шынайы мүмкіндік пе, әлде әлі де ішкі реформалар жетіспей ме?
– Қазақстанның өзін өңірлік экологиялық көшбасшы ретінде көрсетуге ұмтылысы – бұл жай декларативті ұстаным емес, соңғы жылдары нақты мазмұнмен толығып келе жатқан стратегиялық бағыт. Тәжірибесі бар сарапшы ретінде айтарым: мұндай мәртебе ниетпен емес, жүйелі саясат пен нақты нәтижелер арқылы қалыптасады. Осы тұрғыдан алғанда, Қазақстанда бұл рөлге үміткер болуға жеткілікті негіз бар.
Ең алдымен, сыртқы саясат деңгейінде Қазақстан белсенді және бастамашыл позиция ұстанып отыр. RES 2026 саммитінің өзі – соның дәлелі. 30-дан астам елдің қатысуы, 50-ден астам сессия, 8000-нан астам қатысушы және 2,3 млрд АҚШ долларынан асатын келісімдер – бұл елдің өңірлік деңгейде тек қатысушы емес, күн тәртібін қалыптастырушы мемлекетке айналып келе жатқанын көрсетеді. Бұған қоса, 2026-2030 жылдарға арналған өңірлік іс-қимыл бағдарламасының іске қосылуы, су ресурстары бойынша халықаралық ұйым құру бастамасы – бұл Қазақстанның экология саласында үйлестіруші рөлге ұмтылып отырғанының нақты белгісі.
Геосаяси және экономикалық тұрғыдан да Қазақстанның мүмкіндігі жоғары. Өңірдегі ең ірі экономикалардың бірі ретінде, сондай-ақ салыстырмалы тұрақты саяси жүйесі бар мемлекет ретінде ол Орталық Азияда интеграциялық процестерді ілгерілетуге қабілетті. Экология саласы бұл жерде табиғи түрде жаңа біріктіруші факторға айналып отыр.
Сонымен қатар, ішкі саясатта да белгілі бір жүйелі қадамдар бар екенін атап өту керек. Экологиялық қауіпсіздіктің ұлттық қауіпсіздік деңгейіне көтерілуі, жаңартылатын энергия көздерін дамыту бойынша нақты жоспарлар, су ресурстарын басқаруды цифрландыру, Арал өңірін қалпына келтіру бағытындағы жобалар – бұның барлығы экологияның мемлекеттік саясаттағы басым бағыттардың біріне айналғанын көрсетеді. Мысалы, Солтүстік Аралдың шамамен 36%-ға қалпына келуі – бұл ұзақмерзімді және жүйелі жұмыстың нәтижесі.
Алайда кез келген салмақты талдау біржақты болмауы тиіс. Қазақстанның бұл бағыттағы әлеуеті жоғары болғанымен, ішкі реформаларды одан әрі тереңдету қажеттілігі де бар. Бұл қалыпты процесс, себебі экологиялық трансформация – ұзақмерзімді және күрделі бағыт.
Бірқатар жүйелік мәселелер әлі де өзекті. Су ресурстарын пайдалану тиімділігі, әсіресе ауыл шаруашылығында, толық деңгейде шешілген жоқ. Қалдықтарды басқару жүйесі мен қайта өңдеу үлесін арттыру қажеттілігі сақталып отыр. Кейбір индустриялық өңірлерде экологиялық жүктеме жоғары күйінде қалып отыр. Бұл мәселелер Қазақстанға ғана тән емес, бірақ оларды шешу өңірлік көшбасшылықтың сапасын айқындайды.
Тағы бір маңызды аспект – қабылданған бағдарламалардың толық әрі тиімді іске асуы. Қазақстанда стратегиялық құжаттар мен бастамалар жеткілікті деңгейде бар, ендігі кезең – олардың нақты нәтижеге айналуын қамтамасыз ету. Бұл жерде басқару сапасы, мониторинг және ашықтық негізгі рөл атқарады.
Дегенмен, бұл мәселелер Қазақстанның бағыты дұрыс емес дегенді білдірмейді. Керісінше, ел экологиялық саясатты институционалдық деңгейде қалыптастырып, біртіндеп жүйелі трансформацияға көшіп отыр. Мұндай ауқымды өзгерістер бір сәтте жүзеге аспайды, ол кезең-кезеңімен іске асады.
Осы тұрғыдан алғанда, ең дұрыс қорытынды мынадай: Қазақстанның өңірлік экологиялық көшбасшы болуға шынайы мүмкіндігі бар және бұл бағытта нақты қадамдар жасалып жатыр. Сонымен қатар, ішкі реформаларды тереңдету, әсіресе су, қалдықтар және өнеркәсіптік экология салаларында жұмысты күшейту – бұл процестің табиғи жалғасы. Көшбасшылық – бұл мінсіз жағдай емес, бұл дұрыс бағыт пен тұрақты ілгерілеу. Қазақстан дәл осы жолда.
– Қызылорда облысы – экологиялық тұрғыдан ең күрделі өңірлердің бірі. Сіздің ойыңызша, өңірдегі басты экологиялық қауіптер қандай және оларды шешуде қандай нақты қадамдар қажет?
– Қызылорда облысы экологиялық тұрғыдан Қазақстандағы ең күрделі өңірлердің бірі екені – даусыз шындық. Бірақ бұл мәселені тек бір өңірдің проблемасы ретінде қарастыру қателік болар еді. Бұл – ұлттық қауіпсіздікпен және тұтас Орталық Азияның тұрақтылығымен тікелей байланысты жүйелік мәселе.
Ең алдымен, өңірдегі негізгі қауіп – су ресурстарының тапшылығы және оны тиімсіз пайдалану. Бүгінде Арал теңізі бассейніндегі су ресурстарының 80 пайыздан астамы ауыл шаруашылығына жұмсалады. Алайда суару жүйелерінің басым бөлігі ескі, шығын деңгейі жоғары, ал заманауи су үнемдеу технологиялары жеткілікті деңгейде енгізілмеген. Мұндай жағдайда су тапшылығы тек экологиялық емес, экономикалық дағдарысқа айналу қаупін тудырады. Су – бұл өңірдің тіршілік негізі, ал оны тиімсіз пайдалану – болашаққа қауіп.
Екінші ірі мәселе – Арал теңізінің ұзақмерзімді салдары. Соңғы жылдары Солтүстік Аралды қалпына келтіру бағытында нақты нәтижелер бар: теңіз көлемінің ұлғаюы, шамамен 36 пайызға дейін қалпына келуі, балық шаруашылығының жандануы – бұл жүйелі саясаттың оң нәтижесі. Бірақ бұл толық шешім емес. Арал теңізінің құрғаған табанынан жыл сайын ондаған миллион тонна тұз, құм және химиялық бөлшектер атмосфераға көтеріліп, мыңдаған шақырымға таралады. Бұл құбылыс тек Қызылорда облысына емес, бүкіл өңірдің экологиясына, халықтың денсаулығына және климатқа әсер етеді.
Үшінші маңызды фактор – климаттың өзгеруі. Арал маңында соңғы онжылдықтарда орташа температураның 2-2,5 градусқа көтерілуі, жауын-шашынның азаюы, құрғақшылықтың күшеюі және құмды дауылдардың жиілеуі байқалады. Бұл ауыл шаруашылығына, су ресурстарына және халықтың өмір сүру сапасына тікелей әсер ететін күрделі фактор. Сонымен қатар мұздықтардың азаюы – Сырдария сияқты өзендердің ұзақмерзімді су балансын әлсірететін қауіп.
Төртінші мәселе – жердің тозуы мен шөлейттену. Аралқұм шөлі жыл сайын ұлғайып, ауыл шаруашылығына жарамды жерлердің көлемі қысқарып келеді. Бұл тек экологиялық емес, әлеуметтік-экономикалық проблема, себебі халықтың табыс көзіне тікелей әсер етеді.
Бесіншіден, экологиялық факторлардың халық денсаулығына әсері. Арал маңындағы экологиялық жағдай тұрғындардың өмір сапасына, демографиялық көрсеткіштерге және жалпы әлеуметтік тұрақтылыққа ықпал етеді. Бұл мәселе тек табиғатпен шектелмейді, ол адам капиталына әсер ететін маңызды фактор. Осындай күрделі жағдайда шешімдер де жүйелі және көпдеңгейлі болуы тиіс.
Бірінші бағыт – су ресурстарын басқаруды түбегейлі реформалау. Бұл жерде басты құрал – цифрландыру. Сырдария бассейнінде автоматтандырылған мониторинг жүйелерін енгізу, су шығынын нақты есепке алу, деректердің ашықтығын қамтамасыз ету – бұл су тиімділігін арттырудың негізі. Сонымен қатар тамшылатып суару, жаңбырлатып суару сияқты технологияларды кеңінен енгізу қажет.
Екінші бағыт – өңірлік және халықаралық ынтымақтастық. Су – трансшекаралық ресурс, сондықтан бұл мәселені бір елдің өзі шеше алмайды. Қазақстанның халықаралық су ұйымын құру бастамасы, Халықаралық Аралды құтқару қоры аясындағы жұмыс – осы бағыттағы дұрыс қадамдар.
Үшінші бағыт – экожүйені қалпына келтіру. Сексеуіл отырғызу, «жасыл белдеу» қалыптастыру, Аралқұмды тұрақтандыру жобалары экологиялық тепе-теңдікті сақтауда маңызды рөл атқарады. Бұл тек табиғатты қорғау емес, климатты тұрақтандыру шарасы.
Төртінші бағыт – экономиканы бейімдеу. Өңірде суға тәуелді дәстүрлі ауыл шаруашылығын біртіндеп тиімді әрі аз су қажет ететін модельдерге көшу қажет. Бұл ұзақмерзімді тұрақтылықтың негізі болады.
Бесінші бағыт – технология және ғылым. Climate-tech шешімдерін енгізу, ғылыми зерттеулерді күшейту, деректерге негізделген басқару жүйесін қалыптастыру – бұл болашақтың негізгі талабы.
Алтыншы бағыт – әлеуметтік саясат пен халықтың өмір сапасы. Арал маңы тұрғындарының денсаулығын жақсарту, инфрақұрылымды дамыту, экологиялық білім беру экологиялық саясаттың маңызды бөлігі.
Қорытындылай келе, Қызылорда облысындағы экологиялық мәселелер жай өңірлік қиындық емес, бұл стратегиялық деңгейдегі сын-қатер.
Бұл өңір проблема ғана емес, дұрыс саясат, технология және өңірлік ынтымақтастық арқылы тұрақты дамудың нақты үлгісіне айнала алатын аймақ. Ең бастысы, мәселеге қысқа мерзімді шаралармен емес, ұзақмерзімді, ғылыми негізделген және жүйелі көзқараспен қарау.
– Арал теңізі мәселесі ондаған жыл бойы айтылып келеді. Бүгінде бұл мәселе бойынша нақты ілгерілеу бар ма, әлде ол әлі де шешілмеген жаһандық экологиялық дағдарыс болып қалып отыр ма?
– Арал теңізі мәселесіне біржақты баға беру дұрыс емес. Тәжірибесі бар сарапшы ретінде айту керек: бүгінде бұл тақырыпта әрі нақты ілгерілеу бар, әрі мәселе толық шешілмеген ірі экологиялық дағдарыс ретінде сақталып отыр.
Ең алдымен, оң нәтижелерді мойындау қажет. Соңғы жылдары Солтүстік Аралды қалпына келтіру бағытында жүйелі жұмыстар жүргізіліп, нақты өзгерістер байқалды. Су көлемі 18,9 текше шақырымнан 23,5 текше шақырымға дейін артты, теңіздің шамамен 36 пайызы қалпына келтірілді. Су сапасы жақсарып, балық шаруашылығы қайта жанданды, жергілікті халықтың әлеуметтік-экономикалық жағдайына оң әсер етті. Дұрыс жүргізілген мемлекеттік саясат пен халықаралық ынтымақтастықтың нақты нәтижесі.
Бұдан бөлек, Халықаралық Аралды құтқару қоры аясында 30-дан астам өңірлік жоба іске асырылып, олардың жалпы қаржыландыру көлемі 2 млрд доллардан асты. Қазақстанның осы ұйымға төрағалығы кезінде институционалдық тетіктер күшейтіліп, халықаралық ұйымдармен және донорлармен жұмыс жанданды. Яғни, Арал мәселесі толық тоқтап қалған жоқ, керісінше белгілі бір деңгейде басқарылатын процеске айналып отыр.
Алайда, өткір шындықты айту қажет: Арал теңізі мәселесі әлі де толық шешілген жоқ және ол жаһандық экологиялық дағдарыс ретінде өзектілігін сақтап отыр.
Теңіздің оңтүстік бөлігі іс жүзінде қалпына келмеген. Құрғаған теңіз табанынан жыл сайын ондаған миллион тонна тұз, құм және химиялық бөлшектер атмосфераға көтеріліп, мыңдаған шақырымға таралады. Бұл тек аймаққа ғана емес, халықаралық деңгейде экологиялық қауіп төндіреді – бұл бөлшектердің Тянь-Шань мен Памир мұздықтарына дейін жетуі тіркелген.
Сонымен қатар климаттың өзгеруі жағдайды күрделендіруде. Арал маңында температураның 2-2,5°C-қа көтерілуі, жауын-шашынның азаюы, құрғақшылықтың күшеюі – бұл табиғи жүйенің әлсірегенін көрсетеді. Мұздықтардың азаюы өз кезегінде Сырдария мен Әмудария сияқты өзендердің су балансын төмендетіп, теңізді қалпына келтіру мүмкіндігін шектейді.
Тағы бір маңызды мәселе – су ресурстарын басқару. Бүгінде Арал бассейніндегі судың 80 пайыздан астамы ауыл шаруашылығына жұмсалады, ал оның едәуір бөлігі тиімсіз пайдаланылады. Бұл жүйелік проблема шешілмейінше, теңізді толық қалпына келтіру мүмкін емес.
Осы тұрғыдан алғанда, бүгінгі жағдайды былай сипаттауға болады: Арал теңізі – толық жоғалған экожүйе емес, бірақ толық қалпына келген жүйе де емес. Ол – жартылай қалпына келтірілген, бірақ әлі де жоғары тәуекел аймағында тұрған күрделі экологиялық жүйе.
Сондықтан басты міндет – қол жеткізілген нәтижелерді сақтап қалу және оларды кеңейту. Бұл үшін бірнеше стратегиялық бағыт маңызды:
— су ресурстарын тиімді басқару және үнемдеу
— трансшекаралық өзендер бойынша өңірлік келісімдерді күшейту
— экожүйені қалпына келтіру жобаларын жалғастыру
— климаттық тәуекелдерді ескере отырып, ұзақмерзімді саясат жүргізу
Арал теңізі мәселесі – өткеннің қателігі ғана емес, бүгінгі саясаттың сапасын тексеретін индикатор. Бүгінде оң өзгерістер бар, бірақ бұл мәселе толық шешілді деп айту ерте. Ол әлі де аймақтық қана емес, жаһандық деңгейдегі экологиялық сын-қатер ретінде қалып отыр.
– Су ресурстары Орталық Азиядағы ең үлкен қауіптердің біріне айналып келеді. Болашақта бұл мәселе өңірлік шиеленіске әкелуі мүмкін бе?
– Су ресурстарының тапшылығы Орталық Азия үшін бүгінгі таңда ең күрделі әрі стратегиялық қауіптердің біріне айналып отыр. Бұл мәселені тек экология шеңберінде қарастыру жеткіліксіз, өйткені ол экономикаға, энергетикаға, азық-түлік қауіпсіздігіне және мемлекетаралық қатынастарға тікелей әсер етеді.
Ашығын айту керек: қазіргі үрдістер сақталса, су мәселесі болашақта өңірлік шиеленіс факторына айналуы әбден мүмкін. Мұндай тәуекелдің негізі қазірдің өзінде қалыптасып отыр. Өңірдегі негізгі су көздері Сырдария мен Әмудария – бірнеше мемлекет аумағы арқылы өтетін трансшекаралық өзендер. Осыған байланысты олардың пайдаланылуы әр елдің ұлттық мүддесіне тәуелді. Жоғарғы ағыста орналасқан елдер үшін су – энергетикалық ресурс, ал төменгі ағыстағы мемлекеттер үшін – ауыл шаруашылығы мен халықтың тіршілік көзі. Осы айырмашылықтар үйлестірілмеген жағдайда қайшылықтардың туындауы заңды құбылыс.
Жағдайды климаттық өзгерістер одан әрі күрделендіріп отыр. Соңғы жылдары өңірде температураның көтерілуі, жауын-шашын көлемінің азаюы, мұздықтардың қысқаруы байқалады. Бұл ұзақмерзімді перспективада өзендерге түсетін судың азаюына әкеледі. Яғни табиғи ресурс азайып жатыр, ал оған деген сұраныс керісінше артып келеді.
Су тұтыну құрылымы да мәселені ушықтырып отыр. Қазіргі таңда өңірдегі судың 80 пайыздан астамы ауыл шаруашылығына жұмсалады, бірақ оның едәуір бөлігі тиімсіз пайдаланылады. Ескі ирригациялық жүйелер, судың көп шығындалуы – бұл тапшылықты күшейтетін факторлар. Яғни мәселе тек су жетіспеушілігінде емес, оны басқару сапасында.
Халық санының өсуі мен экономикалық белсенділіктің артуы да суға деген қысымды күшейтеді. Бұл жағдайды әлемнің басқа өңірлерімен салыстырсақ, су тапшылығының мемлекетаралық шиеленістерге алып келген мысалдары жеткілікті. Сондықтан Орталық Азия үшін бұл сценарий теориялық емес, нақты қауіп ретінде қарастырылуы тиіс.
Сонымен қатар, бұл мәселенің екінші жағы да бар. Су ресурстары дұрыс басқарылған жағдайда, керісінше, өңірлік ынтымақтастықтың негізгі факторына айналуы мүмкін. Өйткені бұл ресурс барлық елдер үшін ортақ және бір-біріне тәуелділікті арттырады.
Қазақстан тарапынан ұсынылған халықаралық су ұйымын құру бастамасы осы тұрғыдан өте өзекті. Мұндай құрылым су ресурстарын басқаруда ортақ ережелер қалыптастыруға, деректердің ашықтығын қамтамасыз етуге және мемлекеттер арасындағы сенімді арттыруға мүмкіндік береді. Сонымен қатар Сырдария мен Әмудария бассейндерін цифрландыру, автоматтандырылған мониторинг жүйелерін енгізу – бұл нақты шешімдер қабылдауға негіз болатын маңызды қадамдар.
Су үнемдеу технологияларын енгізу де шешуші рөл атқарады. Заманауи ирригация жүйелері арқылы суды пайдалануды айтарлықтай қысқартуға болады. Бұл тек экологиялық емес, экономикалық тиімділік те береді.
Қорытындылай келе, су ресурстары Орталық Азиядағы ең үлкен тәуекелдердің бірі екені анық. Бірақ бұл міндетті түрде шиеленіске алып келеді деген сөз емес. Барлығы мемлекеттердің қаншалықты келісілген саясат жүргізе алатынына байланысты.
Су – бұл тек ресурс емес, ол өңірдің тұрақтылығы мен болашағын айқындайтын фактор. Егер ол ортақ жауапкершілікпен басқарылса – ынтымақтастыққа жол ашады. Ал егер тек ұлттық мүдде тұрғысынан қарастырылса – шиеленіске айналуы мүмкін.
– «Таза Қазақстан» және «JASYL EL» сияқты бастамалар нақты жүйелі өзгерістерге алып келіп жатыр ма, әлде көбіне акция деңгейінде қалып отыр ма?
– «Таза Қазақстан» және «JASYL EL» бастамаларын тек акция деп бағалау да, толық қалыптасқан жүйелі саясат деп айту да біржақты болады. Қазіргі жағдайда бұл бастамалар нақты нәтижелері бар және біртіндеп жүйелі экологиялық саясатқа айналып келе жатқан маңызды ұлттық құралға айналды деп айтуға негіз бар.
Соңғы екі жылдағы деректердің өзі бұл бағытта нақты ілгерілеу бар екенін көрсетеді. «Таза Қазақстан» бастамасы аясында 1500-ден астам экологиялық іс-шара ұйымдастырылып, шамамен 2 миллион тонна қалдық жиналды, 5,5 миллионнан астам ағаш отырғызылды. Бұл көрсеткіштер тек символикалық емес, нақты экологиялық әсер беретін көлем. Сонымен қатар, бұл бастамаға 6,5 миллионнан астам азамат қатысып, оның ішінде 780 мыңға жуық волонтер белсенді түрде жұмылдырылды. Бұл – қоғамның экологияға деген көзқарасының өзгеріп келе жатқанын көрсететін маңызды индикатор.
«JASYL EL» қозғалысы да осы процестің негізгі қозғаушы күштерінің бірі. Соңғы жылдары жыл сайын орта есеппен 30-35 мың жас жұмыспен қамтылып келеді. Мысалы, 2022 жылы 35,7 мың, 2023 жылы 31,1 мың, 2024 жылы 35,2 мың, ал 2025 жылы 35,9 мың жас осы бағдарлама аясында еңбек етті. Соңғы 5 жылда жалпы алғанда 150 мыңнан астам жас осы жобаға қатысқан. Бұл тек әлеуметтік емес, экологиялық әсері бар жүйелі жұмыс.
Сонымен қатар, орман және жасыл аймақтарды қалпына келтіру бағытында да нақты нәтижелер бар. 2021-2025 жылдары республика бойынша 1 миллион гектардан астам аумаққа 1,6 миллиардқа жуық көшет отырғызылды, ал елді мекендерде 18,4 миллион ағаш егілді. Бұл – экологиялық саясаттың нақты көрсеткіштері.
Дегенмен, кәсіби тұрғыдан қарағанда, бұл көрсеткіштер жеткілікті ме деген сұрақ орынды. Негізгі мәселе тек қанша ағаш отырғызылғаны немесе қанша қоқыс жиналғаны емес, олардың ұзақмерзімді әсері. Қалдықтардың қаншасы қайта өңделді, отырғызылған ағаштардың қаншасы сақталды, қоғамда сұрыптау мәдениеті қаншалықты қалыптасты – дәл осы көрсеткіштер шешуші мәнге ие.
Қазіргі кезеңде бұл бастамалар ең маңызды міндетті орындап отыр – қоғамды тарту және экологиялық мәдениетті қалыптастыру. Бұл кез келген ел үшін алғашқы әрі ең қиын кезең. Халықаралық тәжірибеде де экологиялық саясат дәл осындай қоғамдық қозғалыстардан басталып, кейін толыққанды жүйеге айналған.
Келесі кезең – осы нәтижелерді институционалдық деңгейге көтеру. Яғни цифрландыру, нақты KPI жүйесін енгізу, қайта өңдеу инфрақұрылымын дамыту, білім беру жүйесімен байланыстыру арқылы бұл бастамаларды толыққанды саясатқа айналдыру қажет.
«Таза Қазақстан» мен «JASYL EL» бүгін тек акция емес, бірақ әлі толық жүйеге айналып болған жоқ. Бұл — нақты нәтижелері бар, миллиондаған адамды қамтыған, және біртіндеп тұрақты экологиялық саясаттың негізіне айналып келе жатқан маңызды ұлттық бастамалар.
– Жастарды экологиялық бастамаларға тарту туралы көп айтамыз. Бірақ олар нақты шешім қабылдау процесіне қаншалықты қатыса алады?
– Жастардың экологиялық бастамаларға қатысуы бүгінде сандық жағынан да, мазмұндық жағынан да айтарлықтай өсті. Бірақ мәселенің өзегі – олардың рөлі тек орындаушылық деңгейде қалып отыр ма, әлде нақты саясатқа ықпал ете ала ма деген сұрақта.
Қазіргі жағдайды шынайы бағаласақ, жастар экология саласында енді тек акцияларға қатысатын топ емес. Миллиондаған адамның қатысуы, жүздеген мың волонтердің белсенділігі қоғамда үлкен әлеует бар екенін көрсетеді. Жастардың жаңа буыны тек физикалық еңбекпен шектелмей, идея ұсыну деңгейіне шықты. Олар климаттық күн тәртібін талқылайтын халықаралық және өңірлік алаңдарға қатысып, өз ұсыныстарын қалыптастырып жатыр. RES 2026 сияқты платформаларда жастардың қатысуы артып, олардың пікірлері ескерілетін деңгейге жетті.
Сонымен қатар, шешім қабылдау процесіне келгенде теңгерім толық қалыптасқан жоқ. Жастардың дауысы бар, бірақ ол әрдайым нақты шешімдерге айнала бермейді. Көп жағдайда олар кеңес беру, ұсыныс енгізу деңгейінде қалады. Бұл кезең кез келген мемлекетте болады, бірақ оны біртіндеп өзгерту қажет. Қазіргі тенденция жастардың ықпалы өсіп келе жатқанын көрсетеді. Әсіресе экология саласында бұл процесс жылдам жүріп жатыр, себебі жаңа идеялар мен технологиялар қажет.
Алдағы кезеңде негізгі міндет – жастарды тек қатысушы ретінде емес, нақты процестерге енгізу. Бағдарламаларды әзірлеу, жобаларды іске асыру, мониторинг және бағалау кезеңдеріне олардың қатысуын қамтамасыз ету маңызды. Тағы бір маңызды аспект – дайындық деңгейі. Шешім қабылдауға қатысу үшін білім, тәжірибе және жүйелі ойлау қажет. Сондықтан экологиялық білім беру, Climate-tech бағыттарын дамыту және практикалық жобаларға тарту олардың ықпалын арттырады. Жастар экологиялық саясаттың ішінде. Ендігі міндет – олардың ықпалын күшейтіп, шешім қабылдау деңгейіне шығару.
– Қызылорда мен Арал өңірінде «жасыл» жобаларды дамыту қаншалықты мүмкін? Бұл жерде экология мен экономиканы қатар дамытуға бола ма?
– Қызылорда мен Арал өңірінде «жасыл» жобаларды дамыту мәселесіне прагматикалық тұрғыдан қарау керек. Бұл аймақты тек қалпына келтіру объектісі ретінде емес, жаңа экономикалық модельді сынақтан өткізетін аумақ ретінде қарастыру әлдеқайда тиімді.
Бұл жерде басты артықшылық – өңірдің табиғи және географиялық ерекшеліктері. Кең аумақ, жоғары күн радиациясы, тұрақты жел ағындары жаңартылатын энергия көздерін дамытуға нақты мүмкіндік береді. Мұндай жобалар тек экологияны жақсартумен шектелмейді, олар энергия тапшылығын азайтып, жаңа өндірістерді тартуға негіз болады.
Арал өңірінде қалыптасып жатқан тағы бір маңызды бағыт табиғи ресурстарды қайта пайдалану экономикасы. Құрғаған теңіз табаны мен айналасындағы аумақтарды ғылыми тұрғыдан игеру, биоресурстарды қалпына келтіру, балық шаруашылығын дамыту – бұл тек экологиялық жоба емес, нақты табыс әкелетін сектор. Солтүстік Аралдағы өзгерістер көрсеткендей, экожүйені қалпына келтіру тікелей экономикалық нәтиже береді.
Сонымен қатар, бұл өңірде «жасыл индустрия» элементтерін дамытуға болады. Мысалы, қалдықтарды қайта өңдеу, экологиялық құрылыс материалдарын өндіру, тұз және минералдық ресурстарды өңдеу сияқты бағыттар жаңа экономикалық мүмкіндіктер ашады. Бұл өңірдің индустриялық әлеуетін жаңа деңгейге шығара алады.
Ауыл шаруашылығында да дәстүрлі тәсілдерден бас тартып, технологиялық модельге көшу қажет. Бұл жерде мәселе тек су үнемдеу емес, жалпы агроөндірісті қайта құру туралы болып отыр. Цифрлық агротехнологиялар, климатқа бейімделген дақылдар, ресурсты тиімді пайдалану осындай шешімдер ғана ұзақмерзімді нәтиже береді.
Тағы бір маңызды аспект – адам капиталы. «Жасыл» жобалар тек инфрақұрылым немесе табиғат мәселесі емес, ол жаңа мамандықтар, жаңа құзыреттер, жаңа еңбек нарығы. Сондықтан өңірде білім беру, кадр даярлау және жастарды осы салаларға тарту негізгі факторлардың бірі.
Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, дәл осындай экологиялық күрделі аймақтар кейін инновациялық орталықтарға айнала алады. Мысалы, Израиль су тапшылығын технология арқылы шешіп, әлемдік көшбасшыға айналды, ал БАӘ шөлейт аймақтарда жаңартылатын энергия бойынша ірі жобаларды іске асырып отыр.
Қорытындылай келе, Қызылорда мен Арал өңірінде «жасыл» жобаларды дамыту толық мүмкін және бұл тек экологиялық міндет емес, экономикалық мүмкіндік. Мәселе табиғи ресурстардың жетіспеушілігінде емес, оларды қалай басқаруда. Дұрыс стратегия болса, бұл өңір экологиялық дағдарыс аймағынан тұрақты даму үлгісіне айнала алады.
– Сіздің ойыңызша, қарапайым халық RES 2026 сияқты саммиттердің нәтижесін қашан және қалай сезіне алады?
– Қарапайым халық мұндай саммиттердің нәтижесін бірден сезіне қоймайды. Әдетте алғашқы әсері 1-2 жыл ішінде байқала бастайды, ал толық нәтижесі 3-5 жылда көрінеді.
Нақты өзгеріс адамдардың күнделікті өмірінде көрінуі керек. Мысалы, су тапшылығының азаюы, ауаның сапасының жақсаруы, коммуналдық қызметтердің тиімділігі, жаңа жұмыс орындарының пайда болуы – осының бәрі саммитте қабылданған шешімдердің нәтижесі ретінде сезіледі.
RES 2026 аясында 2,3 млрд доллардан астам келісімдер жасалды, жаңартылатын энергия, су басқару және экологиялық инфрақұрылым жобалары жоспарланып отыр. Егер осы жобалар толық іске асса, халық оны тарифтердің тұрақтануы, энергия қолжетімділігінің артуы және экологиялық жағдайдың жақсаруы арқылы байқайды. Сонымен қатар, экологиялық бастамалар қоғамның мінез-құлқына да әсер етеді. «Таза Қазақстан» сияқты жобалар арқылы адамдарда сұрыптау, үнемдеу мәдениеті қалыптаса бастайды. Саммиттің нәтижесі сөзбен емес, нақты өзгеріспен өлшенеді. Адамдар оны өз өмірінде сезінген кезде ғана оның тиімділігі дәлелденеді.
Қорытындылай келе, бүгінгі сұхбат экология мәселесінің тек табиғатты қорғау шеңберінде қалмай, экономикалық даму, ұлттық қауіпсіздік және қоғамның өмір сапасымен тікелей байланысты стратегиялық бағытқа айналғанын көрсетті. RES 2026 саммиті осы өзгерістің нақты көрінісі болып, Орталық Азия елдері үшін бірлескен әрекет пен ортақ жауапкершіліктің жаңа кезеңін айқындап берді.
Бүгінгі таңда экологиялық сын-қатерлерді еңсеру тек мемлекеттік саясатпен шектелмейді. Бұл үдеріс қоғамның белсенді қатысуын, әсіресе жастардың бастамашылдығы мен жауапкершілігін талап етеді. Осы тұрғыдан алғанда, «Таза Қазақстан» және «JASYL EL» сияқты бастамалар экологиялық мәдениетті қалыптастыруда және қоғамды жұмылдыруда маңызды рөл атқарып отыр.
Алдағы кезеңде су ресурстарын тиімді басқару, жасыл энергетиканы дамыту, экологиялық білім беру мен технологияларды енгізу, сондай-ақ өңірлік және халықаралық ынтымақтастықты нығайту басты басым бағыттар болып қала береді.
Экология – бұл тек бүгінгі күннің мәселесі емес, ол болашақ ұрпақ алдындағы ортақ жауапкершілік.
