1961 жылғы 12 сəуір күні таңертеңгі 09 сағат 07 минутта қазақ елінің төріндегі ғарыш айлағынан Кеңес Одағының азаматы Юрий Алексеевич Гагарин адамзат тарихында бірінші болып ғарыш əлеміне сапар шекті. Гагарин «Восток» ғарыш кемесімен көтерілу кезінде «Кеттік!» деп ұран тастап, Жер шарын 108 минут ішінде бір мəрте айналып, Жер бетіне аман-есен оралды.
…Болашақ ғарыш айлағының негізі 1955 жылы Қызылорда облысының Қармақшы ауданында қаланды. Бас конструктор С.П.Королев ғарыш айлағына орын іздегенде оның мынадай төрт шартқа сəйкес болуын қадағалады:
- Космодром экваторға барынша жақын орналасуы тиіс, сонда Жерден ұшқан зымыран орбитаға барынша төте жəне шапшаң жетеді;
- Оның қасында мол сулы өзен болуы керек;
- 3. Ол жердің қасынан Кеңес Одағының ірі қалаларынан келетін темір жол өтуі керек;
- 4. Ғарыш айлағынан солүстік шығысқа қарай кең жазық дала жатуы керек, өйткені
зымырандардың бірінші сатылары елді мекенсіз жерге құлап түсуі тиіс. - Осы шарттарға Сырдария өзені жағасындағы Төретам бекетінің аймағы сəйкес болып
шықты. - Аталған ғарыш айлағы адам ұшыруға дайын болғанға дейін, ғарыштың адамға түрлі
əсерлерін анықтау мақсатында 1951 жылдан бастап иттерді Жер атмосферасының сыртына бірнеше рет шығарылған ғарыштық ұшырылымдар арқылы алғашқы сынақтар сəтті өткізілді. - Кеңес Одағының ғарыштық технологиясы Бас конструктор С.П.Королевтің арқасында көптеген бағыттарда жетістіктерге қол жеткізді. Бірінші Жер серігі Айға ұшырылған зымырандар, Марс пен Шолпанға жіберілген бірінші автоматтық аппараттар, ғарыштағы бірінші адам, алғашқы бірнеше ғарышкерлер тобының ұшуы, бірінші əйел-ғарышкер, бірінші көп орынды ғарыш кемесі, адамның корабльден ғарышқа бірінші рет шығуы…
- Осы жеңістердің барлығы Юрий Гагариннің ғарышқа бірінші рет ұшуынан кейін мүмкін болды десек қателеспейміз.
- Ғарышкерлерді алғашқы іріктеп алу 1959 жылы басталған еді. Оған үміткер 200 адамның ішінен өзінің қалыптасқан өмір жолын өзгеруден, сол үшін қауіпті де жəне толық зерттемеген сынаққа қатысудан қорықпаған, ең батыл жəне денсаулығы мықты деген жиырмасы таңдалып қалдырылды. Олар ғарышкерлердің бірінші отрядын құрады.
- 1961 жылдың қаңтар айында мемлекеттік комиссия бірінші үштікті анықтады, олар Юрий Гагарин, Герман Титов, Григорий Нелюбов болды. Ең қатаң командир болған генерал Николай Каманиннің айтуы бойынша, олардың барлығы ғарышкер эталонына сəйкес келді. Олар үшін алғашқы скафандрлар дайындалды, ал 30 наурыз күні олардың Дүние жүзі халықтарына старт алдындағы үндеуі магнитофонға жазылды.
- Əрине, алғашқы үштіктегі əр үміткер бірінші болуға ұмтылды. Нəтижесінде 1961 жылдың 8-сəуірінде мемлекеттік комиссия Юрий Гагаринді бірінші, ал Герман Титовты дублер етіп түпкілікті түрде бекітті.
- Ғарышқа бірінші рет ұшудың Юрий Гагаринге түскені азамат үшін үлкен сəттілік болды! Оның көптеген үміткерлердің өте алмаған сынақтардан өтіп, жеңіп шығуы үлкен ерлік жəне қабілеттілік еді!
- Ғарышкер орналасқан металл шар (капсула) жоспарлағандай Байқоңыр ғарыш айлағының ауданына емес, одан 3000 км батысқа қарай Саратов облысының Энгельс
қаласына жақын жердегі Смеловка жəне Узьморье елді мекендерінің аралығындағы жыртылған егіс даласына парашют көмегімен қонды. Міне, осындай экстремальді жағдайларда Ю.Гагарин асып-саспай, өзін-өзі сабырлы ұстап, дұрыс шешім қабылдай білді. Соның арқасында, ол жерге аман-есен жетті, оны алғашқы қарсы алған сол елді мекеннің тұрғындары болды. - Гагарин өзінің ұшуы кезінде қарапайым тəжірибелер жүргізген. Ол су ішіп, тамақ жеп, қаламмен қағазға жазып көрген жəне қаламның қалықтап бара жатқанын бақылады. Сондықтан оны жəне басқа да заттарды байлап қою керек деген қорытындыға келді, көрген білгенінің бəрін магнитофонға жазып отырды.
- Ғарышқа бірінші болып, тендессіз ерлік жасап ұшып келгеннен кейін Ю.Гагарин дүние жүзі халықтарына танымал тұлғаға айналды. 1961 жылы 14 сəуірде No1 ғарышкердің құрметіне Мəскеу қаласында керемет мереке ұйымдастырылды.
- Ю.А.Гагаринге Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. Өзі көптеген мемлекеттерге «Əлем миссиясымен» сапарға шықты, барлық жерде оны керемет құрметпен қарсы алды, ол қайда барса да, оның келуі нағыз мереке болатын. Екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталғанына небəрі 16 жыл ғана өткен соң, Кеңес ғылымының осындай үлкен секіріс жасағаны таңқаларалық жайт болды, бұл жеңісті басқа бəсекелестері түбегейлі мойындады.
- Ю.А.Гагарин ұшқыш-ғарышкер ретінде өзінің ұшу шеберлігін жетілдіріп, ғарышкерлерді үйретіп, жаттықтыру ісіне тікелей араласып, ғарыш кемелерінің ұшу процесін басқаруға қатынасып отырды. Ол əскери-əуе инженерлік академиясын бітірді жəне ғарышкерлерді даярлау орталығы бастығының орынбасары болды. Өкінішке орай, 1968 жылы 27 наурызда жоспарлы жаттығу кезінде Миг-15 ұшағы апатқа ұшырап, онда болған алғашқы ғарышкер Юрий Гагарин мен нұсқаушы Владимир Серегин қайғылы қазаға ұшырады.
Бірінші ғарышкерді есте қалдыру мақсатымен Мəскеу облысындағы Монино қаласындағы Əскери-əуе академиясына, Ресейдегі ғарышкерлерді даярлау орталығына, Ресей ҒА-ның ғылыми-зерттеу кемесіне жəне Айдың арғы бетіндегі кратердің біріне Юрий Гагариннің есімі берілді. - Гагарин ғарышқа алғаш жол салған мерзімінен 65 жыл өткен уақытта ішінде 700-ге жуық ғарышкерлер мен шетелдік астронавтар тылсым тұңғиыққа сапар шекті. Олардың ішінде қазақ халқының тұңғыш ғарышкері, КСРО Батыры Тоқтар Əубəкіров (2.10.1991 ж.) онан кейін Талғат Мұсабаев – жалпы жиынтығы 341 тəулікке созылған 3 ғарыш экспедициясына (1994, 1998, 2001 жж.) қатысты. Ал, 2015 жылдың 2 қыркүйегі күні құрамында қазақтың үшінші ғарышкері Айдын Айымбетов бар халықаралық экипаж «Союз ТМА- 18М» кемесімен Байқоңырдан көк жүзіне аттанды.
- Жыл сайын 12 сəуір Ғарышкер күні есебінде атап өтіледі. Юрий Гагарин өзінің «Ғарышқа жол» деген кітабында былай деп жазған: «Кез келген еңбек, мейлі ол үлкен немесе кішкене болсын, адамзаттың игілігіне жасалынса, ол — мəртебелі. Онда менің де үлесім бар болғандықтан, мен бақыттымын».
- Гагарин стартынан 23 күн кейін ұшқан американдық астронавт Алан Шепард сол «Ғарышқа жол» деген кітабына мынадай жазу қалдырған: «Ол біздің барлығымызды
ғарышқа шақырды!». Осы фраза тек америкалық астронавттар үшін ғана емес, барлық ғарышкерлер үшін өзіндік ұран болып қалды. Гагарин ғарышқа бірінші болып жол салды. Сол Алан Шепардтың айтқанындай: «Гагарин өркениет тарихында мəңгі-бақи алғашқы болып қалады». - Бүгінгі күнгі ғарыштық əлем – Күн жүйесінің шегінен тыс ұшырылымдар жəне Ай мен Шолпанды игеру ғана емес, сонымен қатар ауа-райын тұрақты түрде болжайтын, континенттер арасындағы байланысты іске асыратын, орман өрттерін бақылайтын, Жердің айналасындағы орбиталарда кезекшілік қызметін атқаратын 5 мың Жер серіктері екенін білеміз.
- Дегенмен, осындай адамзаттың ғарышты игеру барысындағы қол жеткен жəне болашақтағы табыстары, осыдан 65 жыл бұрын 1961 жылдың 12 сəуіріндегі Юрий Гагариннің Байқоңырдан, Қазақ даласынан ғарышқа жасаған бірінші сапарының арқасында мүмкін болды десек артық болмайды.
Бауыржан Елеусінов,
ғалым-ұстаз
