Біздің балалық шағымыз сонау Қызылқұмның қиясындағы «Ақтам», «Қарақыз», «Шаңырақ» деген жерде өтті. Әке-шешеміз Кеңес дәуірі кезінде жылқы бағып, ауыл-ауыл болып, қыс қыстауда, жаз жайлауда көшіп-қонып жүретін еді. Қанша жаста екенім есімде жоқ, әйтеуір «мама» деп сөйлейтін үлкен қуыршағым болғанын білемін. Ол кезде ойыншық жоқтың қасы. Үлкен қыздар кәдімгі шыны бөтелкенің басына орамал тағып, үстіне қолдан киім тігіп, киіндіріп, сәндеп, қуыршақ қылып беретін. Сонымен ойнап мәз болатын едік.
Сойған малдың жақ сүйектерін, мысалы сиырдың жақ сүйегін (үлкендеу болған соң) сиыр, қойдың жақ сүйегін (кішілеу болған соң) бұзау қылып ойнайтын едік. Сонан соң саз балшықтан аққұман, кесе, тәрелке жасап, «үй-үй» ойнаймыз. Баланың ең жақсы көретіні тәтті болса, біздің кездегі тәттіміз ирис кәмпит, алуа, бұқар жидегі, төртбұрышты шақпақ ақ қант және анамыз жасаған құрт, ірімшік, брынза, талқан, қуырылған бидай, күйдірген шекер, т.б. еді. Ауыл баласы болған соң өріске бұзау айдап, әкемізбен бірге ат арқандауға барған кезде көсік, қоянтобық, жабайы жуаны теріп жейтінбіз.
Көсіктің екі түрі болатын, шын көсік және ит көсік. Шын көсіктің жапырағын үзіп алған кезде сүт шығады, ал ит көсіктен сүт шықпайды, соған қарап ажыратамыз. Шын көсікті ғана жеуге болады. Ал қоянтобықтың тамыры тереңге кетеді. Оны біраз қазуға тура келеді. Саусақтарыңның көбесі қанап, әбігерге түсесің, бірақ тереңде жатқан қоянтобықты алып жеген кезде бәрін ұмытасың.
Ол уақытта Қызылдың қиясындағы ауылда қайдан дүкен болсын? Күнделікті тұрмысқа қажет заттар мен азық-түлікті айына бір-екі рет келетін «лавкадан» алып қалады. Ол – кәдімгі будкасы бар машинадағы көшпелі дүкен. Шопандар мен малшы ауылдарды азық-түлікпен, қажетті тұрмыстық заттармен қамтамасыз етеді. Онда не тәтті бар, соны алып қалады ата-әжеміз.
Жасым 6-ға келгенде «Сарыбұлақ» ауылындағы интернатқа 1-класқа оқуға келдім. Өзім 1979 жылдың аяғында туған соң, әуелі сол жылғылармен оқыдым. Көкемнің баласы Бауыржанмен бір партада отырамын. «Спорт» деген жазуы бар қызыл сөмкемның аузын аша алмаймын. Бұрын-соңды үйден, әке-шешеміздің қасынан ұзап шығып көрмеген әрі интернатқа үйреніспей жылай берген соң үлкен тәтем ауылға хабар айтып, бір айдан кейін «Планета» мотоциклімен тәтем (әкем) келді. Менің қуанышымда шек жоқ. Содан тәтем мектеп директоры Жолдыбай ағайға «келер жылы оқыр, жасы жетпеген» деп ауылға алып қайтты.
Келер жылы біздің ауылдан мен, Айнұр, Алмас, Жанат төртеуміз де интернатта жатып оқыдық. Түскі асымызды ішіп алып, үй тапсырмасын орындап болып, тәрбиеші апайлар сабақ сұрайды. Сабақты оқып тапсырмасаң, ойынға шығармайды. Біз «Қызыл жалау», «Тығылыспақ», «Қуыспақ», «Ақсүйек», «Ортаға түспек», «Қалау-қалау», «Шық сақина», «Бес тас», «Жәми» ойнайтын едік.
Интернатта жатып оқитын малшы балалары үйлеріне тек каникул кезінде ғана қайтады. Әке-шешемізге бара жатқан соң, қуанышымыз қойнымызға сыймай, көңілденіп, ән айтып мәз боламыз. Ал ауылдан интернатқа келер кезде кішкентайлардың көңіл-күйі болмай, жылап-сықтап зорға қайтады.
Жазғы үш ай каникул – біз үшін үлкен қуаныш. Бақандай үш ай бойы өз үйімізде, ата-анамыздың қасында, қарнымыз тоқ, көйлегіміз көк болып жүргенді қай бала қаламайды дейсіз? Есімізді білген тұста жазғы каникул кезінде анамызға көмектесіп, сиыр сауып, тезек теріп, айран пістік, әкемізге де қолғабыс қылып, бақша суарып, арам шөбін жұлып, малға шөп орып өстік. Соның арасында ойынды да ұмытпаймыз. Жаздың аптап ыстығында жалаңаяқ табанымыз ыстық құмға күйіп, дарияға суға шомылуға ата-анамыздан қашып кетіп баратынбыз.
Сол кездегі біз үшін ең бір ерекше сәт – жазғы каникул бітерге таяу тамыздың 15-нен бастап «Мектеп базарына» Қазалы қаласына бару. Балмұздақ жеп, сағыз шайнап, лимонад ішіп, циркке барып, фотосалонда отбасымызбен суретке түсіп мәз болатынбыз.
Иә, санамыздан ешқашан өшпейтін, қайта келмес балалық шағымызды осылай еске алған бір ғанибет екен. Бала кездегі қызықты сәттер еске түсіп, сол күндерге бір саяхаттап қайтқандай болдық.
Қымбат БЕРДЕШ.
