Әкемнің Қожабай деген інісі болды, Отан соғысына қатысқан майдангер. Ерлігі үшін бірнеше жауынгерлік орден-медальмен марапатталған ер тұлғалы адам еді, жарықтық. Шопан болды, зейнетке шыққан соң да қол қусырып қарап отырмады, өмірінің соңына дейін совхозда бақша өсіруші (бағбан) болып еңбек етті.
Есімізді енді біле бастаған шақта (5-6 жас) ол кісі бізге жетпіс-сексен жастағы қария болып көрінетін. Менімен түйедей құрдас баласы Олжабай екеуміз мектеп бітіретін жылы ақсақал қайтыс болды. Кейін байыптап қарасам, сол кезде ол небәрі 64 жастағы ел ағасы екен. Біз қазіргі күні оның жасынан астық, әзірге қарттық түгілі үлкендіктің өзін мойындағымыз келмейді. Ағамыздың көнелікті аңыз әпсаналарды және өзінің көрген-білгендерін майын тамызып айтып беретін құймақұлақ әңгімешілдігінен ол бізге соншалықты көп жасаған дана қариядай көрінген шығар, бәлкім? Әлде өмір бойы көрген бейнеттің табы мен еңкіш тартқан қалпымен де бізге солай үлкен болып көрінді ма екен, білмедім. Әйтеуір біздің бала көңілімізде ол кісі ауылдастарына үлгі-өнеге көрсетер дегдар қария болып қалды.
Сондай кәрі болса да көздеген аңын мүлт жібермей, құралайды көзінен ататын мерген, қанжығасы құр қайтпайтын кәнігі қақпаншы, аңшы-саятшы болатын. Оқушы кезімізде Олжабай екеумізбен бүгінде ұмытыла бастаған «Гуілдек», «Хан талапай», «Бес тас» сияқты ұлттық ойындарды ойнап, соғыс туралы әңгіме айтып беретін ақкөңіл, рухани әлемі бай, жан дүниесі таза жан еді.
Ол жалған сөйлемейтін, уәдесіне берік, жауапкершілігі жоғары адам ретінде көптің есінде қалды. Ауырып, науқасы бойын әбден меңдеген кездің өзінде ақсақал есігіне мініп кеңсеге барып, коммунистік партияның мүшелік жарнапұлын (партияға соғыста жүргенде өткен) екі айға алды бұрын төлеп қойыпты. Мұны совхоз парторгының «Нағыз коммунист – Өтемұратов Қожабай, ол партвзносын өлетін күніне дейін төлеп, құтылған» дегенін мен сол партогтың қызметтік көлігінің жүргізуші кезімде өз құлағыммен естідім.
Ағамыз ешкімді сыртынан ғайбаттап жамандамайтын. Тек қана зауқайымда әлдебіреуге ренжіген өкпе назын «Өзінде адам исі жоқ екен ғой» дейтін де қоятын. Ал қаймана қазақтың біріне жақсылық жасаған адам жайлы естісе «Ой шабаз, нағыз адам, исі бар азамат екен» деп мәз болып отырушы еді.
Марқұмның осы «Адам иісі» дегенін неге есіме алып отырмын, енді осыны айтайын. Бәріміз де адамға жағымды иісті білеміз, сезінеміз. Соның бірі – бұрындары шешелеріміз табаға салған нанды тезектің шоғына көміп пісіретін. Енді қызарып піскен нанның шоқтағы табадан алған кездегі бұрқыраған иісін айтсаңызшы. Бала кезімізде өзімізден кейінгі кішкентайларды көтеріп, ойнаттық. Сондағы сәбилердің алқымындағы иіс қандай еді. Сәбилерге ғана тән бір жағымды балауса иіс болушы еді. Бүгінгідей кірді өзі жуып, өзі кептіріп, құрғататын автоматты машина жоқ кезде шешелеріміз бен жеңгелеріміз легенге салып үйілген киім-кешекті қолмен жуатын. Содан жуылған үйме киім-кешек қыстың қақаған аязының өзінде ауладағы керілген сымға жайылады. Аязды түнде сіресіп қатқан киім-кешекті шешелеріміз бен жеңгелерімізге көмектесіп үйге, сексеуіл шоғымен ысып тұрған пешке жақын тасып үйеміз. Ал енді, аязда сірескен үйме киім-кешектің жылы үйде жіби бастаған кездегі жағымды иісін әсте ұмытқан жоқпыз. Әсіресе, жаңа оқу жылы – 1 қыркүйектен бастап үш-төрт күн бойы бүкіл мектепті алып тұратын, сол бір қайта оралмайтын уақытта қалған бояу сыр мен әктің иісімен араласа шығып тұратын кластағы қыздардың бойындағы «Красная Москваның» ғажайып жұпар иісі талайдың танауын қытықтап, талайымыздың жүрегімізге шоқ түсірген шығар…
Кейде балдәурен балалық шағымыздағы осы керемет иістерді Қожабай ағам айтатын «Адам иісімен» салыстырамын. Айырмасын онша-мұнша бағамдай алмайтын сияқтымын. Сондықтан да біздің бала кезіміздегі осы бір керемет жағымды иісті бойы тұнған адами қасиет менің Қожабай ағам өзінің «Адам иісімен» бірге алып кетті ме екен деп те ойлаймын.
Мүмкін мен қателесіп те тұрған шығармын, бәлкім маубас біреу дерсіздер, мейлі ерік өздеріңізде. Шынымен де менің ағам айтатын «Адам иісі бар» мен «Адам иісі жоқты» сіздер қалай түсінесіздер?
Болатбек НҰРЖАНОВ,
өлкетанушы, Қазақстан Журналистер одағының мүшесі.
Жалағаш ауданы.
