Сыр өңірі Алашқа мәлім дүлдүл ақын, шайырлар мен батырлар, билер мекені ғана емес ахундар мен ишандар, молда мен мақсым атанған оқымысты ғұламалардың да елі.
Қазақ даласында ағартушылық істі ишандар мен ахундар, оқымысты ғұламалар өрістетті. Олар ел өміріндегі ықпалды әлеуметтік топ ретінде халықты мұсылман дінінің басты ұстанымы имандылыққа тәрбиелеген, мешіт салдырып, медреселер ашқан.
Сыр елінен шыққан ағартушы ұстаздар философия, грамматика, шығыс тарихы мен әдебиеті бойынша кәсіби білікті болған. Бұлар негізінен Мекке, Медине, Бағдат, Шам, Каир, Кабул, Хиуа, Хорезм, Самарқанд, т.б. мәдениет орталықтарында оқыған. Өңір халқын ағартуда Бұқарадағы Көкілташ медресесінің орны ерекше болды. Медресе түлектерінің қатарында Сыр өңірінде өздерінің дербес мешіт медресесін ашқын ағартушы ұстаздар көптеп саналады. Өздері тұрған ауылдарда жергілікті халықтың қаражатымен мешіттер мен медреселер көптеп салынды. Солардың бірі Қалжан ахун мешіт медресесі. Қалжан ахун мешіт медресесі ХІХ ғасырдың аяғында салынған медресе Қызылорда облысы, Қалжан ахун ауылынан солтүстік-батысқа қарай 4,5 шақырымда орналасқан.
Медресені діни ағартумен айналысқан Сыр өңірінде шоқтығы биік тұлға Қалжан (Қалмұхамед) ахун Бөлекбайұлы (1862-1916 жж) салдырған. Қалжан ахун 1902 жылдан бастап Сыр бойына мешіт медресе салуды қолға алады. Мұны бұрынғы жергілікті халық қызу қолдайды. Дәулетті адамдар үйір-үйір жылқы береді. Өңірде сол дәуірдегі үлкен жаңалық «Орынбор-Ташкент» темір жолының салуына байланысты құрылысшылардың кірпіш зауыты сатып алынып қыш кірпіштер құйылады. Алғашқы мешіттің құрылысы кесектен салынып, пайдаланылған. Одан кейін кесекті күйдіру арқылы кірпіш шығарылып қазіргі Қалжан ахун мешіті салынған. Медресенің ұзындығы 44 м, ені 44 м, биіктігі 5 м болған. Медресе алғашқы құрылысында 21 бөлме болып, ол әу баста балаларды оқытатын діни оқу орнына айналған. Құрылыс Көкілташ медресесі үлгісімен салынып, түрлі көлемдегі оқу, дәрісхана, жатақ секілді мақсаттарға арналған 33 бөлмеден тұрған. Маңдай алдындағы кіре беріс дарбазасы қос бөлме төбесіне айшықты үш күмбез орнатылған. Барлық бөлмелер ауланың периметрінде орналасқан.
Медресе Ресей империясындағы Қазан төңкерісіне дейін Сыр өңіріндегі бірден бір діни білім беретін орын болды.
Қалжан Бөлекбайұлын Хиуа хандығында Үргеніш қаласынан алыс емес жерде дүниеге келген деседі. Білегенде туа біткен қалы болғандықтан Қалмұхамед деп ат қойған, ата-анасының еркелетіп қойған аты Қалжан есімі тарихта қалыпты. Хиуа мен Бұқарада оқыған. 1880-1890 жылдары Көкелташ медресесінің заң факультетін бітіріп, ишан атағына заң факультетін бітіргендіктен ахун лауазымы қоса беріледі.
Ахун сөзі «заңгер», «сөз шебері» деген мағынаны білдіреді. Тереңөзек мешітінде қызмет еткен. Руы Кіші жүздің Қожантай табыны, ата-бабалары Ақтөбеден. Қалжан ахун ширек ғасыр бойына халықтың рухани қажеттілігін өтеген өзінің атымен аталатын мешітте имамдық етіп, жастарға тәлім-тәрбие беру ісін қолға алады. Есте сақтау қабілеті күшті, көп сөйлеуді ұнатпайтын, ақыл айтуға құштар адам болмаған. Өмірі бейнетпен өткен Қалжан ахун шамамен елу екі, елу төрт жасында 1916 жылы қайтыс болған.
1980 жылы мешіт медресе облыстық тарих және мәдениет ескерткіштерін қорғау есебіне алынды. Ескерткіш далалық монументальды сәулеттің үлгісі ретінде зор тарихи маңызға ие. Қалалық ортада кең тараған кірпіш стилінің әдістері мен аймақтық жағдайға тән жергілікті дәстүрлер үйлесім тапқан.
2004 жылы «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында Қалжан ахун мешітін жөндеп қалпына келтіру жұмыстары жүргізіліп, барлық 32 бөлмені алғашқы қалпына келтіреді.
2007-2008 жылдары ғимаратқа қайтажаңғырту жұмыстары жүргізілген. Нақты кезеңде бұл ескерткіш жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің тізімінде. Төлқұжаты жасалып, қорғау тақтасы орнатылған. Медресе аспан астындағы керемет мұражай.
Зухра СЫЗДЫҚОВА,
Қызылорда облыстық тарихи-мәдени мұраны
қорғау орталығының инспекторы.
