Темірбек Жүргеновтің әкесі Қара Жүргенұлының
болмысын айшықтайтын бір-екі дерек:
Қара мен Қажымұқан сыйластығы
Жүргенұлы Қара (шын есімі — Сырлыбай) 1858 жылы дүниеге келген. Өз заманының көзі қарақты, ақылды, байлығымен де, билігімен де елдің көшбасшысы болған. Ордадай орны бас, хан басындай қадірі бар (Ұларбек) Кеңес жаналғыштарының әмірі орнағанға дейінгі кезеңде Қараның сөзі жерде қалмаған, Сыр өңірі мен Тобыл, Торғай, Ырғыз өзендері бойының ел-жұртына айтқаны болған, Қараның есімі аталса, «Ол бай Шөмекей ғой» деп түгел білген. Атағы жер жарған қазақтың кәсіби балуаны Мұңайтпасұлы Қажымұқан өзінен мүшел жас үлкен даңқы асқан Қараны іздеп арнайы сәлем беріп келіп тұрған. Екеуінің сыйластығы, бірі-бірін қадір тұтқандығы жайлы ел арасында ауыздан ауызға таралып жүрген бір әңгіменің нобайы мынадай.
Қараның ауылына Қажымұқанның әр келгені — бір мереке. Балуанды көруге ынтызар жұрт, шақыру күтпей Қара үйіне қарай ағылған. Елдің үлкендері мен игі жақсылары бас қосады. Әңгіме-дүкеннің көрігі қызады. Қажымұқанның түр-тұлғасы, келісті сипаты, отырған-тұрған қозғалысы, аузынан шыққан әрбір әңгімесі бір тарих, бір қызықты оқиға. Әңгіменің бірінде Қара:
— Өзіңдей алыпты берген, қазақты әлемге танытқан Алла Тағалаға ризамыз, — депті.
Сонда Қажымұқан:
– Қареке, менен әлдеқайда күшті, менен қуатты талай қазақтар болған. Арыстанбаб бабамыздың мәңгілік мекен тапқан жайының маңындағы бір ауылда Бақтияр деген кісімен жолықтым. Жүрелеп отырғанда тақиясы керегенің жоғарғы қатарымен деңгейлесіп тұратын. Қабырғасының қалыңдығы менің екі саусағымдай болатын, — деп Қажекең екі саусағын жоғары көтеріп отырғандарға көрсетіпті.
Балуандар қарсыласының күш-қуатын қабырғасының қалыңдығымен бағамдайды. Қапсыра құшақтап қысып жібергенде қабырғы шыдас беруі керек.
— Сол Бақтиярдың, әттең! Бағы жанбаған ғой, — деп әңгімесін әрі қарай жалғапты.
Бақтиярдың әкесі ұлынан да қуатты, сұсты айырықша КИЕ мен ҚАСИЕТ қонған, жолбарыстан сескенбейтін, аты аңызға айналған жан болыпты.
Көрші ауылға қатынайтын екі жол бар. Бірі — қалың тоғай ішімен, жолбарыстың жымы арқылы баратын қысқа, қауіпті жол. Екіншісі — айналма, ұзақ қауіпсіз жол. Бақтиярдың әкесі қысқа жолмен, жолбарыстың жымы арқылы барып қайтады екен. Ауыл тұрғындары қауіпсіз айналма жолмен қатынайды.
Бақтияр да «Әкем барып, қайтып жүрген, жолбарыстың жымымен жүретін кезге қашан жетем? Қашан әкемнің батылдығын қайталай аламын?» деп іштей дайындалып жүреді. Қайрат-күшім толысты-ау, деген күні көрші ауылға аттанады. Келгесін әкесі:
— Балам, барып қайттың ба?.
– Барып қайттым.
– Қай жолмен бардың?
– Сіз барып жүрген, жолбарыстың жымымен.
– Жолбарыс жолықты ма?
– Иә, жолықты.
– Не істедің?
– Жолбарыс маған атылып еді, қылышпен қақ бөлдім, — депті өзінше, бір ерлік жасағандай кейіппен.
Әкесі «Мысықтың адамға ұмтылғаны не деген сұмдық! Ұрпағым ұсақтанайын деген екен! Мен сол жолмен ана ауылға барған-қайтқанда, жолбарыс алдыңғы екі аяғына басын қойып, менің жүрген қадамымды қабағымен бағып, орнынан қозғалмай жататын еді» деп сөзін аяқтапты. Тым-тырыс боп, демін ішіне тартып отырғандар таңданыстарын жасыра алмай «Ойпырым-ай, жарықтық! Ойпырым-ай жарықтық!» деп қозғалақтап, үй ішінің гуілі көпке дейін басылмапты.
Қара ақсақал Қажымұқанға тайтұяқ алтын сыйлапты. Осыны көргендер бар, естігендер бар. Тайтұяқ алтынның әңгімесі ел арасында ауыздан-ауызға тарап «О, несі екен! Қажымұқанды ерен, ерек тұлға» деп. Сол тайтұяқ алтынға лайық осы елде де талай жақсылар бар еді ғой» деген қызғаныш әңгімесі де айтыла беріпті. Ақыры Қараның немере-шөбере туысқандарына «Қара ақсақалға осы әңгімені жеткізсей» дегендей қолқа салыныпты. Орайы келгенде ауыл жақсыларының басы қосылған бір мәжілісте Қарекең өзі бастап:
— Уа, ағайын, туыстар! Көптің ішінде бәрі кездеседі. Айтқан сөзді ұқпайтын керең адам болады. Бірден ұғатын терең адам болады. Қиналғанда демеу болатын керек адам болады. Ел мен жұрттың даңқын алысқа жаятын, көптің қамын ойлайтын, өзгелерден ерек, ерен адам болады, Қажымұқан бауырымыз сондай тұлға емес пе, жұртым! Бос әңгімеге уақыт кетірмей, айналадан тек жақсыны көріп, жақсы сөйлеп, жақсы сауапты амалдар жасауды үйренейік. Ертеңгі күні, пәни дүниедегі тұз-дәмің таусылып, жамағат алдында көлденең жатқаныңда бәріміз де жақсымыз. Көлденең жатып жақсы атанғанша, қатарда жүргенде, сапта тұрғанда жақсы атанайық деген екен.
Сәпен АҢСАТ,
«Болмыс» кітабынан алынды.
