2000 жылдардың басы. Мектеп қабырғасындағы бозбала кезім. Сенбі сайын ауыл клубында дискотека өтеді. Бірақ оған бұғанасы қатпаған біздерді кіргізбейді. Соған қарамастан клуб маңынан шықпаймыз. Толағай ағам «тәйт» десе, тұра қашуға дайын жүреміз. Есіктің арғы жағынан шыққан музыка даусы көне клубтың төбесін көтеріп кетердей дүрсілдейді. Клубқа кіре алмасақ та сол маңда жүргеннің өзі бір бақыт болатын.
Басқа күндері ауыл тіршілігі баяу өтеді. Күндіз – үй шаруасы, кешке – тыныштық. Теледидарда екі-үш арна ғана, ол кезде ұялы телефон түсімізге де кірмейді, атымен жоқ. Сондықтан болар, көше – жалғыз еркіндік еді. Ал кешқұрым ауылдың өз ырғағы басталады. Өрістен қайтқан сиырлар масадан қашып, ауыл ортасына қарай лап қояды. Сытырлай соққан тұяқ дүбірі жердің көк шаңын шығарады.
Маусым айының орта тұсы. Әкемнен көше жағалап қыдырып қайтуға рұқсат сұрап едім, уақыт белгілеп берді, содан асуға болмайды. Көшеде бізден 4-5 жас үлкен жігіттер өздеріне ертегідей әлем құрып алып, дуылдасып жүр. Солардың дәурені жүріп тұрған шақ, соңынан еріп, жұмсаған жеріне жүгіріп барғанға мәзбіз. Біз үшін бәрі қызық. Сол күні де уақыттың қалай өткенін аңғармай қалдым. Сағат сұрасам, белгіленген уақыт өтіп кетіпті. Жүрегім зу ете түсті. Үйге қарай тұра жүгірдім.
Бұл – менің екінші рет кешігуім.
Үйге кірсем әкем ояу екен. Болмашыға ашулана бермейтін кісі. Сықырлай ашылған сыртқы есіктің даусынан келгенімді білді. Бөлмеме қарай өтіп бара жатыр едім.
– Келдің бе? – деді.
– Иә…
– Бар да жат. Бұдан былай кешкілік шығамын деп айтушы болма. Алды-арты осы болсын.
Даусы қатты емес еді. Дегенмен сол баяу үннің өзі төбемнен түскендей болды. Таңертең ештеңе болмағандай шай іштік. Әкем қайталап ұрыспады. Сол бір ауыз сөз – «енді қайталанса, аямаймын» дегендей. Сол күннен кейін кешкілік сыртқа шықпай жүрдім. Бірақ ауыл кеші мен үшін әлі де тартымды еді. Діңді асып, күн ұясына батып, төңіректі түгел қараңғылық басқан кезде, сиырлар да күндегі әдетімен ауыл ортасындағы шаңдаққа жиналады. Ізінен ілесіп келер масасы тағы бар. Сол кезде көшеден естілген күлкі мен ысқырық ерекше әсер қалдырады. Қызықтың бәрі мен көшеге шықпаған кезде өтіп жатқандай.
Арада бір ай өтті. Әке ашуы басылғандай. «Енді сұрансам, жіберер бәлкім». Бұл – менің ішкі ойым. Сол күні күндіз өзімнен бір сынып жоғары оқитын Миконың (Мейрамбек туыс ағам) үйіне барып, кешке әкемнен сұрап алуын өтіндім.
Күн батуға таяды. Маса шықпай тұрып кешкі шайды ішіп алу күндегі әдет. Әкем бір қырынан жатып, пилот темекісін баяу тарта бастады. Сол сәтте алыстан ән салып келе жатқан таныс дауыс естілді. Мико әдетінше, әндетіп амандасып, әкемнің аяғына сүйкеле жайғасты. Әр әңгіменің басын бір шалып отырды да, мені көше аралап қайтуға жіберуін сұрады. Әкем темекі тұқылын күлсалғышқа салып өшіріп, сәл үнсіз отырды. Сонан соң «барып қайт» дегендей ишара білдірді. Соңынан «көп жүрме» дегенді қоса айтты. Сол сәттегі қуанышымды сөзбен жеткізу мүмкін емес. Шарбақтан сыртқа аттағанымда еркіндікке шыққандай сезімде болдым.
Рахаттанып көше кезіп жүрміз. Уақыт зулап өтіп, белгіленген мезет те артта қалыпты. Іштей: «Көшеге көптен шыққан жоқпын, әкем қатты айқайлай қоймас» деп жұбатамын өзімді.
Түнгі бірден аса үйге келсем, әкем жоқ екен. Анам оның мені іздеп кеткенін айтты. Бұл жанымды ұрысқаннан да қатты ауыртты. «Өлген жерім осы екен ғой» дедім іштей.
Төсегіме келіп ұйықтағансып жатқаным сол-ақ екен, әкем келді. Келе сала мен жатқан бөлменің жарығын жағып, құлағымнан тартып тұрғызды.
«Қайда жүрсің?» Үндемедім. Үндеуге де келтірмеді. Шапалақпен тартып жібергенде ұшып түстім. Тура кинодағыдай аяғым жерге тимей құладым. Кішкентайымнан көзге таныс қайыс белбеу сарт етіп тигенде, жон арқамды жарып өткендей болды.
– Шық, далаға!
Әкемнің даусы қатты шықты. Зыта жөнелдім. Өзі де ізімнен шығып, бұзау байлайтын бас жіпті әкеліп, қол-аяғымды байлап, шетенде анасын іздеп азан-қазан болып тұрған бұзаулардың арасына апарып тастады да, кетіп қалды.
Үрке қараған бұзаулар бір бұрышқа тығылып тұр. Ал мені маса талап жатыр. Қимылдай алмаймын. Жылайын десем, жігіттігім жібермей жатқандай. Уақыт та жүрмейді. Тездетіп таң атса екен деп тілеп жатырмын.
Бір кезде әкем келіп, жіпті шешті. Менде үн жоқ. Шарбаққа келіп, қол-аяғымды жуып отырдым. Маса шаққан жерлер мазамды алып, денем ісіп, жауырынымның ауырғаны жанымды шыдатпай барады. Сол түні әрең ұйықтадым. Әкемнің бұлай ашуланғанын алғашқы әрі ақырғы көруім еді.
Содан кейін ауылдағы №200 негізгі мектепті бітіргенше кешкі уақытты асырып көрген емеспін. Өйткені, ауыл кешінің ызыңы мен тұяқ дүбірі енді мен үшін еркіндік емес, тәртіптің шекарасын еске салатын белгіге айналған еді.
Қазір ойласам, әке ашуы жай ғана қаталдық емес, жауапкершілікке үйреткен өмірлік сабақ екен.
Қамсыз шақтағы сол оқиға әлі күнге есімнен кетпейді.
Төребек ТӨРЕМҰРАТОВ,
Арал ауданы,
Құмбазар ауылы.
