Қазақы салт-дәстүрдің қаймағы бұзылмаған Сыр өңірінде жетпіске жуық ахун өткен. Соның бірі – Керейт Мырзабай ахун. Ол 1833 жылы қазіргі Жалағаш ауданы аумағында дүниеге келген. Ахун туралы ел аузында сақталып, күні бүгінге дейін айтылып жүрген әңгіменің бір нұсқасын маған көкірегі шежіре қарт Айтілес баласы Шайзада ақсақал көп жыл бұрын айтып берген еді, соны назарға ұсынып отырмыз.
Мырзабай ахун бала күнінде ауылда мұсылманша сауат ашып, кейін Көкілташ медресесін бітірген.
Елге келіп, мешіт ашып, халықты сауаттандыру ісін қолға алған. Халқына қалтықсыз қызмет жасап жүрген Мырзабай ахунның Бұхара шаһарындағы медреседе оқып жүрген баласы мезгілсіз дүние салады. Алтын бесік – туған жерден жырақта білім соңында жүрген жастың қайғылы қазаға ұшырауы ағайын-туғанды есеңгіретіп тастайды. Салт жөні бойынша қазаны естірту елдің жақсысы мен жайсаңына, көпті көрген ақсақалына жүктелетіні белгілі. Ағайын-туыс ақылдаса келіп бұл қазаны естіртуді Қалжан ахун, Қайқы батыр және Алданазар би секілді елге сыйлы азаматтарға тапсырады. Аталған үшеуі Мырзабай ахун тұратын ауылды бетке алып жолға шығады.
Елге сыйлы адамның қазасын естірту қазақ ұғымындағы ата дәстүрде аса бір қиын әрі жауапты іс саналған. Өйткені дүниеден озған адамның қазасын ағайын-туыстарына жеткізуге аса зор шеберлікті қажет етеді. Мұндай қиын істі орындау көбінесе көпті көрген, ысылған, мол тәжірибесі бар ру ақсақалдарына тапсырылатын.
Естірту мен көңіл айту, сондай-ақ бата оқу – жасы ұлғайғандар атқаратын игілікті іс. Осындай жауапты істі мойнына алған үшеуі жолда келе жатып «Қазаны қайсысымыз естірткеніміз жөн?» деп алдын ала ақылдасады.
Қалжан ахунның мұсылманша оқуы өте жоғары, ой-өрісі де кең, ақыл-парасаты биік адам болғаны мәлім. Әрі атақ-даңқының осы атырапқа кең жайылып тұрған кезі. «Жол сіздікі, қазаны сіз естіртсеңіз дұрыс болар еді», – дейді жанындағы серіктері. Сонда Қалжан ахун:
– «Жүйрікті жүйрік көргенде аяғы тыпырлайды» деген бар. Тура осы жолы менің ретім емес, – деп бас тартыпты. Мұнан кейін Алданазар би мен Қалжан ахун Қайқы батырға сұраулы жүзбен қарайды. Оны түсіне қойған батыр:
– Мені қаптаған қалың жауға қарсы жұмса. Естіртудің бетін әрмен, – депті. Сөйтіп бұл шаруа от ауызды, орақ тілді Алданазар биге жүктеледі.
Үшеуі Мырзабай ахунның үйіне келіп, мал-жан, ауыл-аймақтың амандығын қысқаша сұрасқаннан соң төрге озады. Жайғасып отырған соң талайды сөз өнері құдіретіне бас игізіп, тәнті еткен Алданазар би әңгімені Мырзабай ахунға сұрау беруден бастапты.
– Тақсыр, Алланың ісіне шүкіршілік қай пайғамбардан қалып еді?
– Шүкіршілік Дәуіт пайғамбардан қалған.
– Сабырлылық қай пайғамбардан қалған?
– Сабырлылық Аюб пайғамбардан қалған болатын.
– Тақсыр, енді сізге қояр соңғы сауалым қалды. «Шейіт» деген сөздің мағынасын түсіндіріп беріңізші, – дейді би.
– «Шейіт» деп құдіреті күшті Алланың бұйрығымен туған елі, халқы үшін ақ өлімге басын тіккен не тосын келген апаттан ел-жұртын қорғау кезінде қаза болғандарды айтады. Осы топқа білім-ғылым жолында туған жерінен жырақта қаза болғандар да жатады, – дейді Мырзабай ахун.
– Төрелігіңізге құлдық, тақсыр. Білім жолында жүрген ұлыңыз Бұхара шаһарында мезгілсіз дүниеден озды. «Жүк ауырын нар көтереді, қаза ауырын ер көтереді» деген. Алла ақырын берсін, – депті Алданазар би. Қалжан ахун мен Қайқы батыр да көпшілік атынан көңіл айтыпты.
Тосыннан келген қасірет әке қабырғасын қайыстырып жібереді. Мұндайды күтпеген Мырзабай ахун ұзақ уақыт үнсіз қалыпты. Үлкен күйзеліс үстінде отырған қаралы ахунның екі көзінен еріксіз шыққан жас бетін жуып кетсе керек.
– Уа, тақсыр. Дәуіт пайғамбарымыз отыз ұлынан бір сәтте айрылғанда Аллаға шүкіршілік етіп, сабыр ойлағанын жаңа ғана айтып өткен едіңіз. Өзіңіз де шүкіршілік иесі едіңіз ғой. Сабыр етіңіз, – деп басу айтыпты.
– Уа, елдің игі жақсылары. Кешірім өтінемін. Адамның тәні топырақтан жаралмап па еді? Сол топырақты топан су бұзып, бөгетім жығылып кетіп, еркімнен айырылып қалып отырғаным ғой, – деп жауап берген екен Мырзабай ахун.
Мұндай ғибратты әңгімелер ел ішіндегі көрген-түйгені мол, көкірегі шежіре қазына қарттарымызда аз емес. Жер бетінде қанша халық болса, солардың бәрінің де өздеріне жарасар әдет-ғұрпы, салт-санасы бар. Әр халық өз дәстүрін қастерлейді, ұрпаққа мирас етеді.
Бұл әңгімені мен Қармақшы ауданы, қазіргі Алдашбай ахун (бұрынғы Майлыөзек) ауылының тұрғыны Айтілес баласы Шайзада қарияның айтуынан жазып алып едім. Қаншама асыл қазына-ғибратты әңгімелер дана қарияларымызбен келмеске кетті десеңізші?!
Дәуіржан ЕЛУБАЕВ.
