Тұрмыстық (отбасылық) зорлық-зомбылық – билік орнату, бақылау жасау немесе бағындыру мақсатында бір отбасы мүшесі тарапынан екінші адамға қатысты жүйелі түрде қолданылатын зорлық-зомбылық әрекеттері. Оған физикалық, психологиялық, жыныстық немесе экономикалық ықпал ету жатады.
Тұрмыстық зорлық-зомбылықты көпшілік әлі күнге дейін тек физикалық әрекет ретінде қабылдайды. Алайда, психолог маман ретінде айтарым: зорлық-зомбылық ең алдымен адамның психикасына әсер етеді. Физикалық жара жазылуы мүмкін, ал қорқыныш, өзін кінәлау, дәрменсіздік сезімі ұзақ уақыт сақталады.
Жалпы, тұрмыстық зорлық-зомбылықтың әйелдер психикасына тигізетін негізгі салдарына депрессия, мазасыздық, өзін-өзі бағалаудың төмендеуі, қалыптасқан дәрменсіздік синдромы жатады және олар шешім қабылдау белсенділігінің төмендеуіне, болашаққа деген сенімнің азаюына, әрекет ету мотивациясының әлсіреуіне әкеліп соғады.
Қазақстанда тұрмыстық зорлық-зомбылық мәселесі «Тұрмыстық зорлық-зомбылықтың алдын алу туралы Заң» негізінде реттеледі. Бірақ, құқықтық нормалар психологиялық жарақаттың ішкі динамикасын толық сипаттай алмайды. Сондықтан мәселені психологиялық қырынан түсіну маңызды. Өткен жылдарға арналған ресми статистика мен сарапшылар пікірі көрсеткендей, бұл проблема әлі күнге дейін өзекті.
Тұрмыстық зорлық-зомбылық жағдайында не істеу керек?
1-қадам. Құқық қорғау органдарының қызметкерлерін шұғыл шақыру. Егер сізге қауіп төніп тұрса, 102 нөміріне дереу қоңырау шалыңыз немесе qamqor.gov.kz бірыңғай порталы арқылы өтінішті онлайн беріңіз.
Полицияға жүгінген кездегі жәбірленушінің құқықтары:
Шақыру құқығы – басқа тұлғалардың келісімінсіз полиция қызметкерін оқиға орнына өзіңіз шақыра аласыз.
Қорғану құқығы – құқық бұзушыға қатысты қажетті шаралардың қабылдануын талап етуге толық құқығыңыз бар.
Медициналық куәландыру – жарақаттарды тіркеу үшін сот-медициналық сараптамаға жолдама беруді талап етіңіз.
Өтінішті міндетті түрде қабылдау – полицияның жәбірленушіден өтінішті қабылдаудан бас тартуға құқығы жоқ.
2-қадам. Медициналық көмек керек болған жағдайда жедел жәрдем шақыру. Дене жарақаттары немесе денсаулыққа қауіп төнген жағдайда 103 нөміріне қоңырау шалып және клиникалық қорытынды мен сот-медициналық сараптама үшін қажетті құжаттарды алу мақсатында тексеруден өтуіңіз керек.
Сізге қорған болатын құжаттар мен дәлелдерді сақтау:
Зорлық-зомбылықтың барлық іздерін түсіріп алыңыз. Жарақаттардың фотосуреттері – маңызды дәлел. Жарақаттар әлі жаңа кезінде бірден суретке түсіріңіз.
Куәгерлердің айғақтарын жинаңыз. Куәгерлерден немесе көршілерден түсініктеме беруді немесе байланыс деректерін қалдыруды сұраңыз.
Медициналық құжаттарды сақтаңыз. Дәрігердің анықтамасы, тексеру актісі зорлық фактісін растайды.
Хабарламалар мен аудионы тіркеңіз. Мессенджерлердегі хабарламалар, қорқыту сөздері, аудиожазбалар сот үшін дәлел болып табылады.
3-қадам. Дағдарыс орталығы немесе баспана.
Психологиялық көмекке жүгіну. Қалыпқа келу үшін кәсіби психологиялық қолдауға жүгіну.
Құқықтық кеңес алу. Құжаттарды рәсімдеуге және құқықтық мәселелер бойынша көмек алу.
Қауіпсіз жерде тұру. Қауіпсіз орынды уақытша паналау. Әйел тұрмыстық зорлық-зомбылық құрбандарына арналған дағдарыс орталығына немесе баспанаға алдын ала келісімсіз тікелей жүгінуге құқылы.
Әйелдерге, ерлер мен балаларға арналған сенім телефоны. Зорлық-зомбылық құрбандары Қазақстанның кез келген аймағынан 150 сенім телефон нөміріне тегін, тәулік бойы, анонимді түрде қоңырау шалу арқылы психологиялық көмек ала алады.
Тұрмыстық зорлық-зомбылық жағдайында куәгерлер мен жақын адамдардың қолдауы маңызды рөл атқарады. Ең алдымен жәбірленушінің қауіпсіз жерге шығуына көмектесу (туыс, достар, дағдарыс орталықтары), құжаттар мен байланыс нөмірлерін дайындауға жәрдемдесу, қауіпсіздік жоспарын бірге әзірлеу қажет. Психологиялық тұрғыда жәбірленушіні айыптау немесе оның айғақтарын жоққа шығару ең зиянды әрекет. «Мен саған сенемін», «Бұл сенің кінәң емес», «Сен жалғыз емессің» сынды қолдау сөздер адамға сенімділік ұялатады.
Тұрмыстық зорлық-зомбылық – ауыр психоэмоционалдық бұзылыстардың қалыптасуына әкелетін қауіпі жоғары факторлардың бірі. Зорлық-зомбылықтың салдары қысқа мерзімді эмоциялық тұрақсыздық шеңберінен асып, тұлғаның қалыпты қызметіне кері әсер ететін тұрақты психотравмалық құрылымдардың қалыптасуына себеп болады. Жәбірленушілерді тиімді оңалту үшін тек психотерапиялық әдістерді қолдану жеткіліксіз. Бұл үдеріс зорлық-зомбылық мәселесіне қатысты қоғамдағы көзқарасты әлеуметтік-мәдени тұрғыда өзгертуге бағытталған кешенді, жүйелі тәсілді талап етеді.
Зорлық-зомбылық ешқашан қалыпты жағдай болып саналмайды және оны ақтауға болмайды. Әр адам қауіпсіздік пен құрметке лайық. Егер сіз немесе жақыныңыз қиын жағдайға тап болса, үнсіз қалмау маңызды. Көмекке жүгіну – әлсіздіктің емес, ішкі күш пен өз құқығыңызды қорғауға деген батылдықтың белгісі. Елімізде дағдарыс орталықтары, баспаналар мен қолдау қызметтері жұмыс істейді және олар көмек көрсетуге дайын.
Қорғану мен қолдау сұрау – әр адамның заңды құқығы. Қауіпсіздік – сіздің басты құндылығыңыз, ал көмектің әрдайым қолжетімді екенін ұмытпағаныңыз абзал.
М.Д.Қасымбекова,
Қызылорда «Болашақ» университеті
«Арнайы педагогика және психология» кафедрасының меңгерушісі
