Бұлғақты заманның бұлыңғыр бейнесін ғалым Мекемтас Мырзахметов теледидардан айтқан сәтте, жазушы Өтебай Қанахинның естелігін оқығанда төбе шашың тік тұрады. Ашаршылықтың адами кейіптен айыратынын танымал күйші Төлепберген Тоқжанов айтып берген еді.
…Әкем Төреахмет қандай оқиға болмасын майын тамызып айтатын өте әңгімешіл кісі болатын. Жазда аулаға үлкен масахананы құрып, қатар-қатар жатып алып, әңгіме айтшы деп өтінеміз. Бірде әкем мына әңгімені айтты:
– 1932-1933 жылдар болуы керек, – деп бастады әңгімесін. – Ес біліп қалған жеті-сегіз жастағы кезім. Қаладан (Қазалы қаласы) ауылға (қазіргі Ақтан батыр ауылы) келетін бір-ақ жол бар. Жолдың арқа жағындағы қапталының ұзына бойына біраз жерге созылған ескі қорым. Жаздыгүні болатын, ауылымыз табан астында дүрлігіп кетті. «Ескі қорымнан құбыжық шығыпты! Жын ба, шайтан ба, ешкім білмейді. Көрген адамдар жарытып ештеңе түсіндіре алмай дал. Айтатындары: «Бір аппақ сұлба! Түр-сипаты адамға онша-мұнша ұқсай бермейді» – дейді. Бара-бара «пәле» ауыл адамдарына жиі кезігетін болды. Бір қызығы, тек жалғыз-жарым жолаушыға, қатын-қалаш, бала-шағаларға көрінеді. Оны көрген бойда жұрт қолындағы әкеле жатқан заттарын тастай қашып, бас сауғалайды. Кейде құлап, есінен танып жататын кездері де жиі болады. Ертеңіне келіп, қорыққаннан тастай қашқан заттарын іздесе ештеңе таппай, жер сипап қалады…».
Мұны естіген жұрттың біразы күмәндана бастайды. Үлкендер: «Мүмкін емес!» десе, көпшілігі «Ол пәле, шынында жын-шайтан болса, көрген жандардың бет-әлпеттері неге қисайып, естері ауып кетпейді?! Оның үстіне, жын-шайтан адамдар пайдаланатын дүнияуи заттарды мүлде қажет етпейді. Бұл қалай, сонда?» деген әңгіме желдей есіп, ауыл тұрғындары әрі-сәрі күйде жүргенде жүрек жұтқан төрт-бес жігіт бас қосып, түнде қорымды торуылдап та көрді. Бірақ әлгі «неме» бірнеше түн бойы көрінбей қойды. «Оны көргендер» азар да безер болып, ол жолмен түн емес, тіпті, күндіз жүруді қойды, – деді.
Біз әкемнің айтқандарынан бойымыз түршігіп, қорыққаннан бір-бірімізге тығыла түсеміз. Ол әңгімесін асықпай әрі сабақтайды.
– Сөйтіп жүргенде бірнеше айдың жүзі болды, – деді ол сәл-пәл ойланып. – Бүкіл ауылды әбігерге салған әлгі «аппақ сұлба» торуыл тоқтаған соң да арагідік көрінген екен. Ауылдың берекесі кетіп бара жатқан соң ақсақалдар ақылдасты. Ауыл шетінде жасы қырықтар шамасындағы, орта бойлы, мығым денелі, сөзге сараң, жүрегінің түгі, білегінің күші бар «Қамшыгер» деген жігіт тұратын. Неге екенін қайдам, есімді білгелі оны ешкім атымен атамай, Қамшыгер дейтін. Кәсібі қамшы өру ме, әлде, қамшыны қару ретінде өте шебер пайдалана ма, ол жағы беймәлім. Сол Қамшыгердің үйіне арнайы барған ақсақалдар оған өтініш айтады. Әңгімені мұқият тыңдап алған Қамшыгер: «Сіздерге айтар тек екі өтінішім бар. Біріншісі – бұл әңгіме осы арада қалсын. Екіншісі – қусам жететін, қашсам құтылатын жарау ат тауып беріңдер» депті. Қариялар ешкімге ешнәрсе айтпауға уәде береді де, екі-үш күннің ішінде оның сұраған атын тауып әкеледі. Ол ақсақалдардың ақ батасын алып, үнсіз қала береді. Кешқұрым екі үлкен қанар қапқа сабанды нығарлап толтырады да, оны атының екі жағына теңдеп, Қамшыгер әйелінің ескі-құсқы киімдерін киіп, түн жарымында: «А, Құдай, жар бола гөр!» деп қорымды бетке алып жүріп кетеді…
– Мүлгіген тыныштықта төрт аяғын тең тастап келе жатқан тұлпар тұяғының дыбысы ғана тіршілік барын білдіргендей. Қамшыгер әбден шаршаған әйел кейпіне еніп, ат үстінен шайқалып қояды. Бір кезде астындағы тұлпар екі құлағын қайшылай осқырып тұрып қалады. Қамшыгер тақымын қысып, атты ілгері жүргізбекші болады. Сол сәтте қайдан шыға келгені белгісіз, елес тәрізді аппақ бір бейненің 5-6 қадам жерде өзіне қарай қарсы келе жатқанын көреді. Қамшыгер тайсалмай оған қарай жүреді. Көзді ашып-жұмғанша болмай, әлгі сұлба түсініксіз тілде күбірлеп келіп, аттың шылбырына жармасады. Қамшыгер бар күшін жиып: «А, Құдай!» деп әлгіні жерден жұлып алып, алдына өңгереді де алқымын езеді ғой. Қырылдап барып үні өшкен әлгі «құбыжық» біраз жүргеннен соң тыпырши бастайды. Адам екенін сезген Қамшыгер әлгіге зекіп: «Соншама не басыңа күн туды?» дейді. «Жоқшылық, жоқшылықтың кесірі ғой…» дейді ол қырылдап. «Жоқшылық бір сенің басыңа емес, бүкіл елдің басына түсіп тұрған жоқ па?» дегенде, анау жыламсырап: «Он ұлым тірідей етімді жейтіндей болған соң, осылай…» дейді де даусы дірілдеп үнсіз қалады. Сәлден кейін: «Сізге Алланың атымен ант етейін, қазірден бастап бұл кәсіпті тастадым. Тек мені балаларыма қарабет ете көрмеші, қасық қанымды қишы» деп жалынады. Қамшыгер: «Қидым қаныңды!» дейді де аттан сұлатып салып, өз жөніне кете барады. Тіпті, артына бұрылып та қарамайды.
– Ол «пәлені» атқа сүйретіп халықтың алдына әкелмей, тастап кеткені несі?! – дедім күбірлеп.
– Асықпа, – деді әкем сабырлы кейіппен. Сонан соң:
– Өзінің де екі-үш кісілік күш-қайраты бар әлгі «сұлба» есін жиып алып, үстіндегі ақ кебінін шешіп жатып: «сен осындай ма едің, Қамшыгер?!» деп, оның соңынан қарап тұрады да асқан ризашылықпен «жігіт-ақ екенсің!» дейді. Ертеңіне түске жақын ауыл ақсақалдары Қамшыгердің үйіне жиналады. Аман екенін көріп бірі қуанса, бірі таңданып жатады. Бәрінің де көкейінде бір-ақ сұрақ екені айтпаса да түсінікті ғой. Оны Қамшыгер сезіп отыр. «Құбыжық не қылды?!» дейді қариялар. «Құбыжық бұдан былай шықпайды. Ол келмеске кетті!» дейді бұл. «Ол не екен өзі? Адам ба, әлде, басқа жаратылыс иесі ме?» дегенде: «Кім болса да Алла атымен ант етті, ал мен ешкімге айтпаймын деп серт бердім» дейді. Мәрт мінезді жігіттің ештеңе айтқысы келмей отырғанын сезген ауылдастары алғыс айтып, жасы үлкені бата беріп, тарқайды.
Шынында, кейін «аппақ сұлбаны көрдік» деген жан болған жоқ. Тек балалар ғана «біз көрдік» деп бір-бірімізді қорқытатынбыз» деп әңгімесін аяқтаған әкем ал енді ұйықтаңдар деді.
«Қазір тоқшылықпен сыналып жатырмыз ба деп қорқамын», деп түйді досым Төлепберген.
Жазып алған Дәуіржан ЕЛУБАЕВ
