Бұл әсіре дінкештер де неше түрліні айтады-ау! Анада соның біреуі: «Егер ислам келмегенде некені қалай қияр едің?» – деп мысқылдап еді. Ой, ит-ой, ислам келмесе бозбала мен бойжеткен отау құра алмай қалып па екен десеңші.
Неке қию – екі жасты ерлі-зайыптылық жолға салудың заң жүзіндегі шарасы десек, ежелгі бабаларымыз бұны да тәрбиелік жағынан ешкімнен кем қылмай тағлымға толы сән-салтанатымен атқарған ғой. Ол салтанаты әрі көркемөнермен астасқан. Ол бүгінде ЮНЕСКО тізіміне енген – БЕТАШАР дәстүріміз! Беташардың басты мақсаты жас келінге түскен жерін, келген елін аруақтардан бастап жария түрде, көпшілік көзінше таныстыру. Мынау қайынатаң, мынау қайыненең, қайнағаң, қайынінің, қайынсіңілің, абысының деп. Қайын, абысын деген келіншек үшін отағасының туыстары. Тұрмыс құрмаған қыздарға қайын сөзі айтылмайды. Беташардың басқа да тәрбиелік мәні мол. «Неке қию» дегеннің өзі түркілер үшін жат. «Қию» сөзі жақсылықтың белгісі емес, бұл «желкесін қию» тәрізді қарғыс формалы сөз. Сондықтан «Неке сарайы» деген атауды «Беташар сарайы» деп атасақ, сол жарасады. Ал жас келіннің бетін ашу – алдында тұрған кедергіні жойып, жолын ашумен тең. Беташардан соң бір жылдан кейін тағы бір тамаша дәстүр келіншектің төркініне бару – ЕСІК АШУ салтанаты басталады. Қарап отырсаңыз, тек қана – АШУ. ҚИЮ емес.
Сондықтан бүгінгі жастар мешітте мәхір-кәкір сұрататын жат әдеттен аулақ болып, ежелгі бабаларымыздан жеткен беташарымызды дамытқанымыз дұрыс. Бүгінгі беташарымыздың көп жағдайда беташар деген аты ғана қалған. Міне, осы олқылықты жас келін түсіруді ойлаған әрбір ата-ана ерте бастан ескеріп, дайындалуы керек. Беташарды ежелгі дәстүрмен шынайы жыршыларға берген жөн. Жаңа өмір бастағалы тұрған жас келінге арнап беташар жырын ақындарға алдын ала жаздырса, нұр ұстіне нұр. Ондай есті ата-аналар арамызда жоқ емес, баршылық. Мен 2010 жылы ма екен, бабалар салтын құрмет тұтатын сондай бір азаматтың өтінішімен Беташар жырын жазып беріп едім. Әрине, үздік үлгі демеймін. Десе де, сол жыр көп қағаздың ішінен бүгін табыла кеткесін оқырман назарына ұсынғанды жөн көрдім.
БАЙЕКЕН АТА МЕН ЗЕРЕ АНАНЫҢ ТОЙЫНА БЕТАШАР ЖЫР
І
Айналайын, ағайын,
Домбырамды қағайын.
Бізге құт боп кеп тұрған,
Келінге жол салайын.
Ақ келін-ау, ақ келін,
Түскен жерге жақ келін.
Таңдағаның – наркескен,
Наркескеге сап келін.
Наркескенің өскен жер,
Топырағын кешкен жер.
«Қызылқоға – құт мекен»
Ата-бабам дескен жер.
Елдің қамын жегендер,
Өткен мұнда емендер.
Түскен жерің, келінжан,
Ұлы Атырау деген жер.
Түскен жерің киелі,
Киені ел сүйеді.
Талай батыр, боздақтың,
Жатыр мұнда сүйегі.
Қарабауда құм жатыр,
Тайсойғанда мұң жатыр.
Біле білсең, келінжан,
Қатпар-қатпар сыр жатыр.
Түскен жерің Атырау,
Сүйіктіңнің жері ғой.
Бала болып жүгірген,
Бетегелі белі ғой.
Бұл жерге жер жете ме,
Перзенті одан кете ме?
Сен де келдің бала боп,
Боп кетерсің етене.
Туған жерге иіліп,
Бір сәлем де, келінжан!
ІІ
Ақыны бар, ері бар,
Ері менен белі бар,
Таңдап тиген бағланның,
Қаумалаған елі бар.
Батпан-батпан бейнетпен,
Қиындықты күйреткен.
Алып ерді өсірген,
Бармақтай көк түйнектен;
Өнегелі ел екен,
Өзім десең көл екен.
Қадірін көп білмесең,
Құлан жортпас шөл екен.
Бұл өңірде, келінжан,
Батыр да өткен, би де өткен.
Талай телі, тентекті,
Тізге салып үйреткен.
Жүрген жерін гүлдеткен,
Дүлділ де өткен, дүр де өткен.
Азаматы осы елдің,
Қалмайды әсте дүрмектен.
Дүлділге де, дүрге де,
Тікенге де, гүлге де,
Беташарды көрем деп,
Жиылды халық іргеге,
Бір сәлем де, келінжан!
ІІІ
Азаматың салмақты,
Ата жұрты ардақты,
Он екі ата Байұлы,
Есентемір тармақты.
Асып туған бағасы,
Көн деген бар саласы,
Көннен өскен сол елдің,
Берік те бір қарасы.
Тілінің бар ұтары,
Ел-жұртының құт-ары,
Бөкен бидей би өткен,
Берік соның бұтағы.
Батырлардың сұлтаны,
Ел-жұртының нұр таңы,
Мыңбай менен Көктеубай –
Берік соның ұрпағы.
Бар өнердің барқыты,
Жеткен бізге ар-құты,
Есбай деген күйші өткен,
Берік соның сарқыты.
Уандықтай бабаңыз,
Болыс болған, би болған.
Басқан жері бәрі аңыз,
Би түсетін үй болған.
Сол әулеттен тараған,
Бейсенбідей ұлы атаң.
Балғыз атты әжеңмен,
Өркен жайған бұл отан.
Атаң мынау – Байекен.
Төрт түлігі сай екен.
Зередейін енең бар,
Өзі Күн мен Ай екен.
Осы әулеттің бағына,
Туған ұлдар тағы да,
Балтабек пен Қылышбек,
Шыңдалған еңбек табына.
Сазды жердің ағашы,
Сәулен атты нағашы,
Теңдік атты колхозда,
Болған елдің ағасы.
Өндіріске жан берген,
Халық содан әлденген,
Сафи менен Рақмет,
Елге мұнай – нәр берген.
Бердіғожин Орынбай,
Сексеуілдің шоғындай,
Бұл да сенің бір атаң,
Атқан садақ оғындай.
Роберт пен Мереке,
Берікжанның ағасы.
Інісіне дем берген,
Алтын тонның жағасы.
Берік соның інісі,
Ағасының тынысы.
Есентемір, Көн бабаң,
Сен де олардың ырысы.
Текті ел жерде жата ма,
Аты айналған батаға,
Аңыз болған елге ісі,
Осынау ата-бабаға,
Бір сәлем де келінжан!
Нұрлыбек САМАТҰЛЫ,
жазушы,
Республикалық «Таң-Шолпан» әдеби-көркем,
көпшілік журналының бас редакторы
