Қазіргі қоғам адамзат тарихындағы ең жылдам өзгеріп жатқан кезеңдердің бірін бастан өткеріп отыр. Ақпараттық технологиялар, интернет және цифрлық коммуникациялар күнделікті өмірдің ажырамас бөлігіне айналып, адамның ойлау жүйесіне, мінез-құлқына және әлеуметтік рөлдеріне айтарлықтай ықпал етуде. Осындай ауқымды өзгерістер аясында гендерлік рөлдер де жаңа мағынаға ие болып, мәдени трансформация үдерісінің маңызды көрсеткішіне айналды.
Гендерлік рөлдердің қалыптасуында мәдени құндылықтардың орны ерекше. Дәстүр, отбасы, тәрбие, дін және қоғамдық сана – ғасырлар бойы ер мен әйелдің қоғамдағы орны мен міндеттерін айқындап келген негізгі факторлар. Қазақ қоғамында бұл құндылықтар патриархалдық модельге негізделіп, ер адамды отбасының тірегі, қорғаушысы және негізгі шешім қабылдаушысы ретінде, ал әйелді отбасы ұйытқысы, тәрбие мен тұрмыстың жауапты тұлғасы ретінде қалыптастырды. Мұндай бөлініс ұзақ уақыт бойы әлеуметтік тұрақтылықтың кепілі саналып, табиғи құбылыс ретінде қабылданды.
Алайда мәдени құндылықтар өзгермейтін құрылым емес. Олар қоғамдағы экономикалық, әлеуметтік және технологиялық өзгерістерге сай үнемі жаңарып отырады. Цифрлық дәуір осы өзгерістерді жеделдетіп, дәстүрлі гендерлік рөлдерді қайта қарауға түрткі болуда. Бүгінде білімге, ақпаратқа және кәсіби мүмкіндіктерге қолжетімділік жыныстық айырмашылыққа тәуелді емес. Бұл жағдай ер мен әйелдің әлеуетін бағалауда жаңа өлшемдердің қалыптасуына ықпал етті.
Дәстүрлі, яғни патриархалдық көзқарас гендерлік рөлдерді қатаң бөлумен сипатталады. Онда ер адам – қоғамдық кеңістікте белсенді, экономикалық жауапкершілікті өз мойнына алатын тұлға, ал әйел – отбасы мен үй шаруасына бағытталған рөлде көрінеді. Ал инновациялық, эгалитарлық көзқарас керісінше, гендерлік теңдікке, міндеттер мен мүмкіндіктерді жынысқа емес, жеке қабілет пен таңдау еркіндігіне негіздеуге ұмтылады. Бұл модельде отбасы ішіндегі жауапкершілік те, қоғамдағы белсенділік те екі тарапқа тең бөлінуі мүмкін.
Қазақстандық қоғамда бұл екі көзқарас қатар өмір сүріп келеді. Әсіресе жастар арасында құндылықтық өзгерістер айқын байқалады. Қазіргі жас буын цифрлық ортада өсіп, ғаламдық ақпарат ағынымен еркін байланыста. Әлеуметтік желілер, онлайн білім беру платформалары мен халықаралық тәжірибелер олардың дүниетанымын кеңейтіп, гендерлік мәселелерге қатысты көзқарасын өзгертуде. Зерттеулер көрсеткендей, жоғары білім алған және цифрлық ортада белсенді жастар арасында гендерлік теңдікке оң көзқарас басымырақ. Олар ер мен әйелдің қоғамдағы орнын дәстүрлі шеңбермен шектемей, серіктестік пен өзара жауапкершілікке негізделген қатынасты қолдайды.
Сонымен қатар, цифрлық орта мәдени ықпалдың екіжақты сипатын да айқын көрсетеді. Бір жағынан, ол ескі стереотиптердің қайта жаңғыруына мүмкіндік берсе, екінші жағынан, балама көзқарастардың таралуына жол ашады. Бұл жағдай қоғамда пікір алуандығын қалыптастырып, мәдени трансформацияның күрделі әрі көпқырлы екенін аңғартады. Мұндай үдерістерде дін мен дәстүрдің де рөлі қайта пайымдалуда. Көп жағдайда олар өзгеріске кедергі емес, керісінше, адамгершілік, жауапкершілік және өзара құрмет сияқты әмбебап құндылықтарды сақтаудың негізі ретінде қарастырыла бастады.
Маңыздысы – бұл өзгерістердің радикалды сипат алмауы. Қоғам үшін ең тиімді жол – дәстүр мен жаңашылдықты қарама-қарсы қою емес, олардың сабақтастығын табу. Гендерлік рөлдердің эволюциясы мәдени негізден толық ажырап кетпей, ұлттық ерекшелікті сақтай отырып жүзеге асуы тиіс. Бұл ұрпақтар арасындағы түсіністікті нығайтып, әлеуметтік үйлесімділікті қамтамасыз етеді.
Қорытындылай келе, цифрлық дәуірдегі гендерлік рөлдер – қоғамның мәдени даму деңгейін көрсететін маңызды индикатор. Бұл үдеріс дәстүрлі құндылықтарды жоққа шығармай, оларды заманауи талаптарға бейімдеуді көздейді. Мәдени дәстүр мен инновациялық көзқарастың өзара үйлесуі ғана қоғамның тұрақты әрі үйлесімді дамуына жол ашады. Осындай теңгерімді ұстаным гендерлік мәселелерді де ғылыми, салмақты әрі бейтарап тұрғыда шешуге мүмкіндік береді.
Садуақасова Қарлығаш Орысбайқызы,
Әбділда Тәжібаев атындағы Қызылорда облыстық
әмбебап ғылыми кітапханасының кітапханашысы
