Қазіргі жаһандану дәуірінде қылмыс бір мемлекеттің шекарасымен ғана шектелмейді. Қылмыскер бір елде әрекет етіп, оның зардабы екінші елге тиюі мүмкін. Мұндай жағдайда кінәлі тұлға жауаптылықтан қалай құтылмайды? Бұл мәселені құқық саласындағы «аумақтан тыс соттылық» институты реттейді.
Ұғымға үңілсек, аумақтан тыс соттылық (немесе экстратерриториялық юрисдикция) – бұл мемлекеттің өз аумағынан тыс жерде жасалған қылмыс үшін белгілі бір тұлғаларды өз заңнамасымен жауапқа тарту құқығы. Яғни, оқиға өзге елде болса да, мемлекеттің белгілі бір негіздерге сүйеніп, сол іске араласуға құқығы бар.
Негізгі үш қағидат
Бұл жүйе қалай жұмыс істейді? Оның негізінде үш басты қағидат жатыр.
Азаматтық қағидат бойынша Қазақстан азаматы шетелде қылмыс жасаса, ол елге келгенде немесе халықаралық келісімдер аясында өз еліміздің заңымен жауап береді. Мемлекет өз азаматының қайда жүргеніне қарамастан, оның заң алдындағы жауапкершілігін бақылайды.
Мемлекеттік мүддені қорғау қағидаты бойынша егер шетелде жасалған қылмыс (мысалы, ақшаны қолдан жасау немесе тыңшылық) мемлекетіміздің қауіпсіздігіне, егемендігіне нұқсан келтірсе, соттылық құқығы автоматты түрде іске қосылады.
Универсалдық қағидат бойынша адамзатқа қарсы бағытталған ең ауыр қылмыстар — геноцид, терроризм, адам саудасы немесе теңіз қарақшылығы секілді қылмыстар үшін күдіктіні кез келген мемлекет жауапқа тарта алады. Бұл — әлемдік әділеттілік орнатудың төте жолы.
Халықаралық ынтымақтастық институты тек ішкі заң емес, халықаралық келісімдермен (БҰҰ конвенциялары) нығайтылған. Ол күдіктілерге, қылмыскерлерге «басқа елге қашып құтыламын» деген мүмкіндік қалдырмайды. Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінде де бұл нормалар нақты жазылған. Бұл біздің азаматтардың құқығын қорғап қана қоймай, олардың шетелде де заңды сақтауына жауапкершілік жүктейді.
Бұл жүйенің артықшылығы — қылмыспен күрес жаһандық деңгейде тиімді жүруі. Алайда, мәселелер де жоқ емес. Кейде екі мемлекеттің заңы бір-біріне қайшы келіп, «бұл істі кім орындауы керек?» деген талас туындауы мүмкін. Сондай-ақ, экстрадиция (қылмыскерді беру) процесінің ұзақтығы да жұмысты күрделендіреді.
Сонымен аумақтан тыс соттылық — әділеттілік шекара талғамайтынының дәлелі. Ол қылмыстың сипаты өзгерген заманда мемлекет мүддесі мен адам құқығын қорғаудың басты құралына айналып отыр.
Дина ҚҰРМАНҒАЗЫ,
Қызылорда облысының мамандырылған ауданаралық
әкімшілік сотының бас маманы — аға сот приставы
