Сұрақ: Капиталистік қоғам адами құндылықтарды қалтарыста қалдырып қойған жоқ па? Бұл қоғам қайда бара жатыр?
– «Қалтарыста қалып қойған жоқ па?» дейтін сұрақ маған түсініксіз. Өйткені, қоғамның мақсаты ол емес, сен қалтарыста қалып қойдың ба, қалмадың ба? Оған бәрібір. Капитализм деген – нарық, пайда түсіру. Бір тауар өндіріп, оны сату, содан тауар алып, баю. Мақсат — осы. Бай болған, баю болғаны ол енді жаман ұмтылыс деп ойламаймын. Қазақтың психологиясына келсеңіз, мысалы қазақта Оспанбай деген ат бар. Оспан кедей деген ат жоқ. Неге? Қазақтар кез келген атты, кез келген сөзді адамның аты етіп бере алады. Мысалы, неше түрлі жаман сөздер бар. Ал бірақ кедей деген ат жоқ. Оспанхан, Оспанбай және Оспанбек дейді, Оспан кедей деген ат жоқ. Демек, ол — халықтың психологиясында бар нәрсе, табиғи нәрсе. Оған біз қарсы келіп, біз таптық көзқарас дейтін әңгімені ойлап тауып, бүкіл өмірі осы таптық көзқарастан тұрады дейтін Карл Маркстің еңбегін оқып өстік қой. Сөйтсек, әңгіме олай емес екен. Бүгінгі күні «Карл Маркстің еңбегі дұрыс па, дұрыс емес пе?» дейтін уақыт келді.
Мәселенки, таптық көзқарас деп осы халықтың жартысы қырылып қалған кезеңдер де болған. Азаматтық соғысты айтамын. Ал егер қазақтың болмысына келсеңіз, онда бай да болған, кедей де болған. Ол барлық қоғамда бар, бүгінгі қоғамда да бар, келесі қоғамда да. Бірақ бай кім болған?
Мысалы, Абай — бай кісі. Оның 1500-дей қойы, 200-дей жылқысы, таңғаларлығы 20-30 шақты сиыры болған. Ол факті дәлелденген. Ол туралы қағаз бар. Ал енді оның сол жаңағы қойын, жылқысын кім баққан? Өзінің айналасындағы адамдар, өзінің туыстары. Тек біреуі бай болады, өйткені ақылы қатты істейді, сыйлы болады. Ал біреудің қолынан қой баққаннан басқа ештеңе келмейді. Негізі психология – осы. Бірақ осыны дарылдатып үлкен бір проблема ғып, алшақ етіп жіберген – саясат. Өкінішті сол, саясаттың артынан жүгіріп кеттік бәрімізде. Жалпы, қазақта мынау қой сияқты момын халық болған. Біреу айтса, соның артынан далақтап кетіп қалатын. «Критический мышление» дейді ғой, сыни ойлау жоқ. Бірақ оны ойлайтын да заман болған жоқ. Өйткені, еліңді біреу басқарып алды. Большевиктер келді. Совет одағы болды.
Жалғасы бар…
Жазып алған Рыскелді ЖАХМАН
Материалды көшіріп басуға болмайды!
