Ұрпақтар арасындағы мәдени сабақтастық және
гендерлік рөлдердің тұрақтылығы еліміздің оңтүстік өңірлері мысалында
Қазақстанның оңтүстік өңірлеріндегі гендерлік рөлдер жүйесін түсіну үшін тек бүгінгі әлеуметтік үдерістерге үңілу жеткіліксіз. Бұл кеңістіктегі ерлер мен әйелдердің қоғамдық орны, отбасындағы міндеттері, мінез-құлық нормалары ғасырлар бойы қалыптасқан мәдени тәжірибенің нәтижесі. Осы тұрғыдан алғанда, гендерлік рөлдердің салыстырмалы түрде тұрақты сақталуының басты факторларының бірі – ұрпақтар арасындағы мәдени сабақтастық.
Дәстүрлі қоғамда мәдени құндылықтар жазбаша заңнан немесе ресми институттардан бұрын отбасы арқылы беріледі. Әсіресе, оңтүстік өңірлерде бұл үрдіс әлі де айқын көрінеді. Әке – ұлға, ана – қызға өмір сүру үлгісін көрсетеді. Гендерлік рөлдер түсіндірілмейді, олар көрсетіліп, қайталанып, күнделікті тәжірибе арқылы бекітіледі. Осы себепті де бұл рөлдер көп жағдайда өзгермейтін, табиғи нәрсе ретінде қабылданады. Әлеуметтанулық зерттеулер көрсеткендей, оңтүстік өңірлер тұрғындарының едәуір бөлігі өз өмірлік ұстанымдарын ата-анасының тәрбиесімен тікелей байланыстырады. Әсіресе, 40 жастан асқан буын арасында «бізді солай тәрбиеледі», «ата-бабамыздан келе жатқан жол» деген уәждер жиі айтылады. Бұл – мәдени сабақтастықтың сана деңгейінде де, бейсаналық деңгейде де орныққанын білдіреді. Ұрпақтар арасындағы сабақтастықтың гендерлік рөлдерге ықпалы алдымен отбасы құрылымынан көрінеді. Оңтүстік өңірлерде көпбалалы отбасылардың үлесі әлі де жоғары, бірнеше ұрпақтың бір шаңырақ астында өмір сүру тәжірибесі кең таралған. Мұндай ортада бала тек ата-ананың емес, ата-әже мен туыстардың да бақылауында өседі. Бұл бақылау – тәртіп қана емес, құндылықтардың берілу механизмі. Мәселен, ер балаға ерте жастан «үйдің иесі», «шаңырақтың тірегі» деген символикалық рөл жүктелсе, қыз балаға «ұят», «ибалық», «болашақ ана» бейнесі телінеді. Бұл рөлдер кейін мектепте, қоғамда, тіпті еңбек нарығында да адамның өзіне деген талаптарын айқындайды. Осылайша, гендерлік мінез-құлық әлеуметтік қысым арқылы емес, ішкі нормалар арқылы реттеледі.
Ұрпақтар сабақтастығы гендерлік рөлдердің тұрақтылығын қамтамасыз етумен қатар, олардың өзгеруіне де кедергі келтіреді. Себебі кез келген жаңашылдық дәстүрлі тәжірибемен салыстырылады. Жастардың өмір салтындағы өзгерістер көбіне үлкен буын тарапынан сынға ұшырайды. Бұл әсіресе әйелдердің қоғамдық белсенділігіне, дербес шешім қабылдауына қатысты байқалады.
Алайда соңғы жылдары бұл сабақтастық біртіндеп трансформацияға ұшырап отыр. Жаңа ұрпақ дәстүрді толықтай жоққа шығармайды, бірақ оны қайта түсіндіруге тырысады. Мұнда қызық парадокс бар: жастар ата-анасының құндылықтарын сақтағысы келеді, бірақ оларды қазіргі әлеуметтік жағдайға бейімдеуді қалайды. Бұл – мәдени үзіліс емес, мәдени келіссөз.
Оңтүстік өңірлерде жүргізілген сауалнамаларда жастардың едәуір бөлігі «отбасы – басты құндылық» екенін мойындай отырып, гендерлік рөлдердің қатаң бөлінуін міндетті норма деп санамайтынын көрсеткен. Бұл ұстаным ата-аналар буынында сирек кездеседі. Осы айырмашылық – ұрпақтар арасындағы гендерлік түсініктің өзгеріп жатқанын аңғартады. Сонымен бірге, мәдени сабақтастықтың берілу арналары да өзгеруде. Бұрын негізгі транслятор – отбасы болса, бүгінде оған мектеп, медиа, интернет, әлеуметтік желілер қосылды. Бірақ оңтүстік өңірлерде отбасының ықпалы әлі де шешуші рөл атқарады. Тіпті заманауи көзқарастағы жастардың өзі өмірлік маңызды шешімдерде ата-ананың пікіріне жүгінеді. Бұл – гендерлік рөлдер трансформациясының неге баяу жүріп жатқанын түсіндіретін фактор. Гендерлік рөлдердің тұрақтылығы тек тәрбие арқылы емес, символдық жүйе арқылы да сақталады. Дәстүрлі әдет-ғұрыптар, салт-жоралар, той мәдениеті, туыстық қатынастар – бәрі де ер мен әйелдің қоғамдағы орнын нақтылап отырады. Мысалы, отбасылық жиындарда сөз алу, шешім айту көбіне ер адамдардың еншісінде болса, әйелдер ұйымдастырушы, қызмет көрсетуші рөлінде қалады. Бұл тәжірибе ұрпақтан-ұрпаққа беріле отырып, «қалыпты» мінез-құлық үлгісіне айналады.
Дегенмен, мәдени сабақтастық абсолютті тұрақтылықты білдірмейді. Қазіргі кезеңде ол сыннан өтіп жатыр. Экономикалық факторлар, білім деңгейінің өсуі, урбанизация, әйелдердің еңбек нарығына белсенді араласуы – осының бәрі дәстүрлі гендерлік модельді қайта қарауға мәжбүрлеп отыр. Бірақ оңтүстік өңірлерде бұл процесс баяу әрі сақтықпен жүріп жатыр.
Қорытындылай келе, Қазақстанның оңтүстік өңірлеріндегі гендерлік рөлдердің тұрақтылығын түсіндіруде ұрпақтар арасындағы мәдени сабақтастық негізгі кілт болып табылады. Бұл сабақтастық гендерлік жүйені сақтайды, бірақ сонымен қатар оны бейімдеуге де мүмкіндік береді. Мәселе – осы бейімделудің қандай бағытта жүретінінде. Егер мәдени диалог үзілмесе, дәстүр мен жаңашылдықтың арасынан үйлесімді модель қалыптасуы мүмкін. Ал егер ұрпақтар бір-бірін тыңдамай, қарсы қойылса, гендерлік мәселе әлеуметтік шиеленістің көзіне айналуы ықтимал. Осы мәселелерді пайымдау мен талдау барысында алынған тұжырымдар гендерлік рөлдердің қалыптасуы кездейсоқ құбылыс емес, ол тарихи жады, отбасылық тәрбие және мәдени тәжірибе арқылы ұрпақтан-ұрпаққа берілетін күрделі әлеуметтік жүйе екенін көрсетеді. Қазақстанның оңтүстік өңірлері мысалында жүргізілген зерттеулер дәстүрлі құндылықтар мен заманауи өзгерістер арасындағы өзара ықпалды түсінуге мүмкіндік беріп, мәдени сабақтастықтың қазіргі қоғамдағы маңызын айқындай түседі. Аталған ғылыми пайымдаулар осы бағыттағы кешенді зерттеулер шеңберінде қалыптасып, гендерлік қатынастарды мәдени контексте қарастыруға негіз болды.
Серікхан Әлханұлы,
Философия докторы (PhD),
Қорқыт ата атындағы Қызылорда университеті,
«Қазақ тілі мен әдебиеті және журналистика»
білім беру бағдарламасының жетекшісі
